Sağ açıklık ve dik açıklık

Sağ açıklık ve dik açıklık, gök küresindeki bir nesnenin yerini belirten ekvator koordinatlarının iki bileşenidir. Yeryüzündeki boylam ve enlem sistemine karşılık gelirler: sağ açıklık boylamın, dik açıklık enlemin gökyüzündeki karşılığıdır.

Nasıl işler?

Gök küresi, Dünya'nın ekvatorunun ve kutuplarının gökyüzüne uzatılmasıyla elde edilir. Bu küre üzerinde gök ekvatoru ve iki gök kutbu bulunur. Dik açıklık (deklinasyon, δ) bir nesnenin gök ekvatorunun kuzeyindeki ya da güneyindeki açısal uzaklığıdır. Değeri ekvatorda 0°, kuzey kutbunda +90°, güney kutbunda −90°'dir.

Sağ açıklık (α) ise gök ekvatoru boyunca ölçülen "boylam" karşılığıdır. Başlangıç noktası Mart ekinoksudur, yani Güneş'in her yıl gök ekvatorunu güneyden kuzeye geçtiği nokta; bu nokta bugün Balık takımyıldızındadır. Ölçüm doğuya doğru yapılır. Birimi derece yerine saattir: gök küresi 24 saatte bir tam tur attığı için tam çember 24 saat (24h) eder. Dolayısıyla 1 saat 15 dereceye, 1 dakika 15 yay dakikasına eşittir.

Bu sistem Dünya'nın dönüşünden bağımsızdır; yıldızlar bir gece boyunca yer değiştirse de sağ açıklık ve dik açıklıkları değişmez. Yerel gözlemcinin işi, bu sabit koordinatı gözlem anına çevirmektir. Bunun için yıldız zamanı kullanılır: bir nesne, yerel yıldız zamanı sağ açıklığına eşit olduğunda meridyenden, yani en yüksek noktasından geçer. Bir yerde dik açıklığı δ olan bir nesne, gözlemcinin enlemi φ ise, |φ − δ| kadar zenit uzaklığında doruğa çıkar.

Ekinoksların presesyonu yüzünden koordinatlar yavaş yavaş kayar. Bu nedenle koordinatlar belirli bir "dönem" için verilir; bugün en yaygın olanı J2000.0'dır.

Örnekler

Sirius'un koordinatları yaklaşık α = 6h 45m, δ = −16,7°'dir. Vega yaklaşık α = 18h 37m, δ = +38,8° konumundadır. Betelgeuse yaklaşık α = 5h 55m, δ = +7,4°'dir; ekvatora çok yakın olduğu için hem kuzey hem güney yarım kürenin göklerinde görülür. Kutup Yıldızı Polaris yaklaşık δ = +89,3°'dedir, bu yüzden hemen hemen sabit görünür.

Bir yıldızın bir gözlemci için hiç doğmayıp doğmadığı da dik açıklıktan anlaşılır. Kuzey yarım kürede enlemi φ olan bir yerde, dik açıklığı −(90° − φ)'den küçük nesneler hiç yükselmez. İstanbul'dan Güney Haçı hiç görülmez, çünkü dik açıklığı yaklaşık −60°'dir.

Tarihçe

Gök koordinatları fikri antik Yunan astronomisine, Hipparkhos'a kadar uzanır. Ekvator sistemi, Tycho Brahe'nin hassas ölçümleriyle belirginleşti ve teleskop çağında yaygınlaştı. Bugün Gaia gibi görevlerin kataloglarında parlak yıldızların konumları milisaniye (yay saniyesinin binde biri) ya da daha ince düzeyde bir kesinlikle verilir.

Neden önemli?

Her teleskop, bir hedefe yönelmek için bu koordinatlara ihtiyaç duyar. Ekvatoral montajlı bir teleskop, tek bir eksen etrafında dönerek yıldızın günlük hareketini izleyebilir; çünkü sağ açıklık ekseni Dünya'nın dönüşüne paraleldir. Astronomide yayımlanan her katalog ve gözlem listesi bu iki sayıya dayanır. Yeni keşfedilen bir nesnenin, örneğin bir süpernovanın, yeri başka gözlemcilere bu şekilde bildirilir.

Bilmeye değer ayrıntılar

Pratikte bir gök cismini bulmak için koordinatlar tek başına yetmez; yerel saat ve gözlemci konumu da gerekir. Bu amaçla ufuk koordinatları kullanılır: yükseklik ve azimut. Ekvator koordinatlarını bu sisteme çeviren işlem, bugün telefon uygulamalarında ve bilgisayarlı teleskoplarda saniyeler içinde yapılır. Koordinatlar ayrıca yıldızın kendi hareketine (öz hareket) göre de yavaş yavaş değişir; en hızlı hareket edenlerden Barnard Yıldızı yılda yaklaşık 10 yay saniyesi kayar. Bu yüzden hassas ölçümlerde koordinatın hangi tarih için verildiği ayrıca belirtilir.

İlgili terimler

• Ekinoks
• Ekliptik
• Zenit
• Gök küresi
• Yıldız zamanı