Gaia'nın dördüncü veri yayını 2 Aralık'ta: 66 aylık gözlem, yaklaşık 2,8 milyar kaynak

Avrupa Uzay Ajansı (ESA), Gaia uzay teleskobunun dördüncü veri yayınını, yani Gaia DR4'ü, 2 Aralık 2026'da yayımlamayı planlıyor. Gaia ekibinin sayfasındaki duyuruya göre yayın öğle saatlerinde (Orta Avrupa Saati ile yaklaşık 12.00) açılacak. Bu, Haziran 2022'deki DR3'ten sonraki ilk ana veri yayını olacak ve ESA'nın açıklamasında "Samanyolu'nun şimdiye kadar yapılmış en ayrıntılı haritası" olarak tanıtılıyor.

Gaia, 19 Aralık 2013'te fırlatıldı ve L2 Lagrange noktasından gökyüzünü taradı. ESA'ya göre bilimsel gözlemleri 15 Ocak 2025'te sona erdi; uzay aracı 27 Mart 2025'te devre dışı bırakılarak Güneş çevresindeki bir "emeklilik yörüngesine" gönderildi. Yani teleskop artık veri toplamıyor, ama topladığı verinin işlenmesi ve yayımlanması yıllar sürüyor.

DR3'ten DR4'e: neler değişiyor?

Gaia'nın ana işi astrometri: yıldızların gökyüzündeki konumunu, paralaksını (Dünya'nın Güneş çevresindeki hareketinden doğan görünür kayma; uzaklığı hesaplamaya yarar) ve öz hareketini (yıldızın gökyüzünde yıllar içinde kat ettiği görünür yol) ölçmek. ESA'nın DR3 sayfasına göre Haziran 2022'deki o yayın 1,81 milyar kaynak içeriyordu; bunların yaklaşık 1,46 milyarı için tam astrometrik çözüm, yaklaşık 33,8 milyon yıldız için ışınsal hız ölçümü vardı. DR3, 25 Temmuz 2014 ile 28 Mayıs 2017 arasındaki 34 aylık gözleme dayanıyordu.

DR4 ise 25 Temmuz 2014 ile 20 Ocak 2020 arasındaki 66 aylık veriyi kapsıyor; gözlem süresi neredeyse iki katına çıkıyor. Ekibin yayımladığı içerik özetine göre toplam veri hacmi yaklaşık 400 TB, işlenen kaynak sayısı yaklaşık 2,8 milyar. Ana tablo olan gaia_source ise bunların yaklaşık 2 milyarını içeriyor. Uzun gözlem süresi, konum ve hareket ölçümlerinin daha hassas olması anlamına geliyor: bir yıldızın gökyüzündeki küçük sapmaları ne kadar uzun süre izlerseniz, o kadar küçük kayma fark edilir.

İlk kez yayımlanacak veri türleri

ESA'nın DR4 sayfası, yayını DR3'ten ayıran en önemli noktayı alt düzey "epok verisi" olarak veriyor. Epok verisi, bir yıldız için her gözlem anında ölçülen konum ve parlaklığın tek tek yayımlanması demek; böylece araştırmacılar yalnızca ortalama değerlere değil, zaman içindeki değişime de bakabilecek. Ayrıca şu yenilikler listeleniyor:

• Ötegezegen adayları için ayrılmış özel tablolar,
• Tek yıldız olmayan sistemlere (çift ve çoklu yıldızlara) ilişkin kapsamlı çözümler,
• Kızılötesi fotometri kullanan yeni bir kuasar sınıflaması,
• Gökada biçimi ve kütleçekimsel mercekler için yeni tablolar.

Ötegezegen adayı tablosu, bir gezegenin yıldızını çekimiyle ne kadar salladığını astrometrik olarak yakalama fikrine dayanıyor; ancak bunların hepsi aday. Doğrulama için başka teleskoplarla izleme gerekecek.

Yayın günü neler olacak?

ESA'nın etkinlik sayfasına göre ana tanıtım Madrid'de 14.45-16.30 (CET) arasında yapılacak ve watch.esa.int üzerinden canlı izlenebilecek. Aynı gün Londra, Varşova, Paris, Berlin, Torino, Barselona, Lund, Cenevre, Brüksel ve São Paulo gibi kentlerde de yerel etkinlikler planlanıyor; bir kısmı herkese açık, bir kısmı yalnızca davetlilere. Etkinlik duyurusu 30 Ekim'de yayımlandı.

Belirsizlikler

Ekibin sayfasında, kaynak sayıları ve ayrıntılı ürün listesinin yayın tarihine yaklaşırken kesinleşeceği belirtiliyor; sayfanın son güncellenme tarihi 14 Eylül 2026. Dolayısıyla yukarıdaki rakamlar "yaklaşık" ve ön bilgi niteliğinde. Yayınla birlikte kuasar, ötegezegen ve çoklu yıldız çalışmaları yeni veriye kavuşacak; ESA'ya göre bir sonraki büyük yayın olan DR5 ise en erken 2030 sonunda bekleniyor.

Asıl açık soru, 2020 sonrasında toplanan beş yıllık ek verinin nelere cevap vereceği. O güne kadar DR4, Samanyolu'nun yapısını, yıldız ailelerini ve çevremizdeki gezegen sistemlerini çok daha iyi çözmek için eldeki en güçlü katalog olacak.