Wonders of the Solar System (Brian Cox): özeti, bilimi ve okuma rehberi
Brian Cox ve Andrew Cohen'in 2010 tarihli kitabı BBC belgesel dizisine eşlik eder; Güneş, halkalar, Io, Europa ve Titan'ı beş ana fikirle anlatır. Özeti, bilimi ve okuma önerisi.
- Tür
- Bilim kitabı
- Yazar
- Brian Cox
- İlk yayın yılı
- 2010
- Filmi / dizisi
- Sayfasını aç →
Wonders of the Solar System (Güneş Sisteminin Harikaları), Brian Cox ile Andrew Cohen'in yazdığı, 2010'da HarperCollins'ten çıkan bir popüler bilim kitabıdır. Kitap, aynı yıl BBC Two'da yayımlanan ve Cox'un sunduğu beş bölümlük belgesel dizinin eşlikçisidir. Güneş Sistemi'ni bir gezegen listesi olarak değil, Güneş'in etkisinin, yörünge fiziğinin, atmosferlerin ve jeolojinin ortak hikâyesi olarak ele alır. Cox'un "Harikalar" dizisinin başlangıç halkasıdır; David Attenborough'nun onu BBC bilim programlarının "doğal halefi" olarak nitelediği aktarılır.
Kitap bir bakışta
- Yazarlar: Brian Cox ve Andrew Cohen
- İlk yayın: 30 Eylül 2010, HarperCollins
- Eşlik ettiği dizi: BBC Two ve Science Channel, 5 bölüm, sunucu Brian Cox
- Dizinin ödülü: George Foster Peabody Ödülü (31 Mart 2011)
- Tür: Popüler bilim, belgesel kitabı
Kitap ne anlatıyor?
Kitabın ana fikri, Güneş Sistemi'ndeki birbirinden bağımsız görünen olayların aynı temel yasalara dayandığıdır. Aynı yerçekimi, hem gezegen yörüngelerini hem de Satürn'ün halka yapısını biçimlendirir; Güneş'in enerjisi hem tutulmalarla hem de Dünya'nın manyetosferiyle aynı hikâyede buluşur. Cox'un yaklaşımı "gezegenleri tek tek gez" kurgusundan kaçınır; her bölümde bir kavram seçer ve onu Güneş Sistemi'nin farklı köşelerinde arar.
Kitabın yapısı, eşlik ettiği dizinin başlıklarını izler: "Güneş'in İmparatorluğu" (Empire of the Sun), "Kaostan Düzen" (Order Out of Chaos), "İnce Mavi Çizgi" (The Thin Blue Line), "Ölü mü Canlı mı" (Dead or Alive) ve "Uzaylılar" (Aliens). Başlık çevirileri bize aittir; dizinin sitemizdeki sayfası Güneş Sisteminin Harikaları.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Bilim kitaplarında sürpriz son yoktur; özet, bölümlerin ana fikirlerinden oluşur ve eşlik eden dizinin bölüm sırasını izler. Rakamlar kitaptan değil, bugünkü NASA verilerinden alınmıştır.
1. Güneş'in İmparatorluğu. Güneş, Güneş Sistemi'ni yalnız ısıtmakla kalmaz, şekillendirir. Bölümde güneş tutulmaları, Güneş lekeleri ve Dünya'nın manyetosferi aynı çerçevede ele alınır; çekimler Hindistan'dan Atacama Çölü'ne uzanır. NASA'ya göre manyetosfer, Güneş rüzgârının yüklü parçacıklarını kutupların üzerinde havayla çarpıştırarak kutup ışıklarını oluşturur ve zararlı radyasyonu saptırır. Ana fikir: Güneş'in etkisi gezegenlerin ve atmosferlerin yazgısını belirleyen birincil güçtür. Ayrıntısı Güneş sayfasında.
2. Kaostan Düzen. Bu bölüm yörünge mekaniğiyle ilgilidir. Satürn'ün halka yapısı uzay araçlarından gelen verilerle incelenir ve yerçekimi ile kum tepeleri gibi yeryüzü olguları arasında benzerlik kurulur. Ana fikir: görünürdeki karmaşa, yerçekimi yasalarının doğurduğu düzenli yapılara indirgenebilir. Ayrıntısı Satürn'ün halkaları sayfasında.
3. İnce Mavi Çizgi. Atmosferler yan yana konur: Dünya'nın koruyucu atmosferi ile Mars, Venüs ve Titan'ınkiler. Dünya'nın atmosferi NASA'ya göre yüzde 78 azot, yüzde 21 oksijendir; Venüs'te yüzey basıncı Dünya'daki deniz seviyesinin 93 katıdır ve yüzey yaklaşık 467 °C'dir; Mars'ın atmosferi ise ince ve ağırlıkla karbondioksit, azot ve argondan oluşur. Çöllerde ve yüksek irtifa uçuşlarıyla işlenen ana fikir şudur: Dünya'yı yaşanabilir kılan, gezegenin boyuna göre çok ince bir gaz tabakasıdır. Ayrıntısı Titan sayfasında.
4. Ölü mü Canlı mı. Jeolojik etkinlik karşılaştırılır: Dünya'nın canlı volkanizması ile Mars'ın durgun manzarası yan yana konur ve Jüpiter'in uydusu Io incelenir. Ana fikir: bir dünyanın jeolojik olarak canlı kalması için bir iç ısı kaynağı gerekir; bu kaynak her zaman gezegenin kendi çekirdek ısısı olmak zorunda değildir, Io'da olduğu gibi komşu cisimlerin çekimi de olabilir.
5. Uzaylılar. Son bölüm dünya dışı yaşam ihtimalini ele alır. Dünya'nın uç ortamlarındaki yaşam örneklerinden yola çıkılır ve başka dünyalarda su izi aranır. Dizinin vardığı sonuca göre Europa, insanlığın dünya dışında yaşam bulma konusundaki en iyi umududur. Ayrıntısı Europa sayfasında.
Yazar ve yazıldığı dönem
Brian Cox, 3 Mart 1968'de Oldham'da doğmuştur. Manchester Üniversitesi'nde fizik lisansı (1995) ve yüksek enerji parçacık fiziği doktorası (1998) yapmış, CERN'deki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nın ATLAS deneyinde çalışmış ve Manchester'da parçacık fiziği profesörü olmuştur. 2006-2013 arasında Royal Society Üniversite Araştırma Bursu'nu taşımış, gençliğinde rock grubu Dare'de ve D:Ream'de klavye çalmıştır. 2012'de bilim iletişimi için Michael Faraday Ödülü'nü, 2016'da Royal Society üyeliğini, 2020'de CBE nişanını almıştır; 2009'dan beri BBC'nin The Infinite Monkey Cage programını sunar.
Kitap, Cox'un televizyon bilimi anlatıcılığının yükseldiği 2010 yılında yayımlanmıştır. Ortak yazar Andrew Cohen, Open Library kayıtlarında kitabın ikinci yazarı olarak geçer. Cox'un diğer kitapları arasında Jeff Forshaw ile yazdığı Why Does E=mc²? (2009) ve Universal: A Guide to the Cosmos (2016) bulunur.
Kitaptaki bilim
Satürn'ün halkaları. Galileo halkaları 1610'da ilk gözlemledi, ama ne olduklarını çözemedi; Christiaan Huygens 1659'da onları gezegene değmeyen, ince ve düz bir halka olarak doğru tanımladı. Bugün ana halkalar gezegenin ekvatorundan yaklaşık 7.000 ile 80.000 kilometre arasında uzanır, kalınlıkları yer yer 10 metre ile 1 kilometre arasındadır ve yüzde 99,9 saf su buzundan oluşur. Cassini'nin ölçümüne göre kütleleri yaklaşık 1,54 × 10¹⁹ kilogramdır; bu, Antarktika buz tabakasının kabaca üçte ikisine denk gelir. Halkaların yaşı konusunda uzmanlar anlaşmış değildir: bazı veriler son 100 milyon yıl içinde oluştuklarını düşündürür, ama tahminler çok değişir. Tarihçesi için Galileo Galilei ve Christiaan Huygens sayfalarına bakın.
Io ve gelgit ısınması. NASA'ya göre Io, Güneş Sistemi'nin volkanik olarak en etkin dünyasıdır; yüzeyinde yüzlerce yanardağ, onlarca kilometre yükselen lav fışkırmaları ve erimiş silikat gölleri vardır. Boyu Ay'dan biraz büyük, Dünya'nın çapının yaklaşık dörtte biridir. Isı kaynağı, Jüpiter'in güçlü çekimi ile Europa ve Ganymede'in tam zamanında uyguladığı çekimlerin yarattığı "çekim savaşı"dır. Bu, 4. bölümün fikrini destekler: iç ısı komşu cisimlerin çekiminden gelebilir. Ayrıntısı Jüpiter'in uyduları sayfasında.
Europa ve yaşam. NASA, Europa'nın buzlu kabuğunun altında tuzlu bir okyanus olduğuna inanıldığını ve bu okyanusun Dünya'nın küresel okyanusunun iki katı kadar su içerdiğini belirtir. NASA'nın Europa Clipper aracı 14 Ekim 2024'te fırlatılmıştır; amacı Europa'nın yüzeyinin altında yaşamı destekleyebilecek yerler olup olmadığını araştırmaktır. Kitabın "en iyi umut" vurgusu bu yüzden bugün de güncel kalır. Görevler için Jüpiter'e giden görevler sayfasına bakın.
Titan'ın atmosferi. Titan, güneş sisteminde bilinen tek önemli atmosfere sahip uydudur. Çapı yaklaşık 5.150 kilometredir; atmosferi ağırlıkla azottan (yaklaşık yüzde 98,4) oluşur, yüzey basıncı Dünya'dakinin yaklaşık 1,45 katıdır, yüzey sıcaklığı ise yaklaşık eksi 179 °C'dir. Huygens sondası 14 Ocak 2005'te yüzeye inmiştir; kutuplarda su değil, metan ve etandan oluşan göller ve denizler vardır. NASA, Dragonfly adlı döner kanatlı aracı 2028'de Titan'a göndermeyi planlıyor.
Güncellik uyarısı. Kitap 2010'da yazıldığı için ondan sonraki gelişmeler (Europa Clipper, Dragonfly planı, halkaların yaşı tartışması gibi) kitapta yer almaz. Bu sayfadaki sayılar kitaptan değil, NASA ve Wikipedia'daki güncel bilgiden alınmıştır.
Etkisi ve ödülleri
Kitabın kendi adına doğrulayabildiğimiz bir ödül yok; ödül alan eşlik ettiği dizidir. Dizi 31 Mart 2011'de George Foster Peabody Ödülü'nü kazanmış ve BBC Two'nun yakın dönemdeki en başarılı yapımlarından biri sayılmıştır. Kitap, sonradan Cox'un Evrenin Harikaları kitabıyla birlikte de basılmıştır (Open Library'de "Wonders of the Solar System and the Universe" adıyla görünür).
Uyarlamaları
Kitap bir uyarlama değil, belgesel dizinin kitap eşlikçisidir. Dizi sitemizde Güneş Sisteminin Harikaları (Wonders of the Solar System) adıyla yer alır. Cox'un daha yeni dizileri için Gezegenler (The Planets) ve Evren (Universe) sayfalarına bakabilirsiniz.
Kimlere uygun, nereden başlanır?
- Diziyi izleyenler: Dizideki fikirlerin açıklamalarını ve fotoğraflarını kitapta okumak isteyenler için uygundur.
- Güneş Sistemi'ne yeni başlayanlar: Lise düzeyinde bir okurun rahatça izleyebileceği bir kitaptır; önce Güneş Sistemi sayfasına göz atmak yararlıdır.
- Derinleşmek isteyenler: Uydular için Satürn'ün uyduları, evrenin ölçeği için Kozmos (Carl Sagan) iyi bir sonraki adımdır.
- Güncel bilgi isteyenler: Kitap 2010 tarihlidir; Europa, Titan ve halkalarla ilgili sonraki gelişmeleri sitemizin ansiklopedi sayfalarından izleyin.
Kitabın Türkçe baskısını doğrulayamadığımız için yalnız İngilizce baskısını anıyoruz.



























