Evrenin Harikaları (Wonders of the Universe)

"Neden buradayız? Nereden geliyoruz?" Wonders of the Universe bu iki soruyla açılıyor ve dört bölüm boyunca cevabı insanlık tarihinde değil, evrenin tarihinde arıyor. Brian Cox'un 2010'daki başarılı Güneş Sistemi dizisinin devamı olarak 2011'de BBC Two'da yayımlanan yapım, ilk bölümüyle altı milyon izleyiciye ulaştı ve BBC'nin iTunes listesinin zirvesine çıkan ilk bilim programı oldu. Bugün bile Cox'un en çok anılan işi sayılmasının nedeni, fiziği felsefi bir derinlikle anlatabilmesi.

Konusu

Dizinin dört bölümü, evreni anlamak için dört temel kavram seçiyor. "Destiny" (Kader) bölümü zamanı konu alıyor: Peru'daki antik Chankillo gözlemevinden Arjantin'deki Perito Moreno Buzulu'na uzanan sahnelerde Cox, entropinin hep arttığını ve bunun zamana bir yön verdiğini anlatıyor; yıldızların bir gün sönüp evrenin soğuk bir sessizliğe gömüleceğini Namib Çölü'ndeki bir gemi enkazı üzerinden gösteriyor.

"Stardust" (Yıldız Tozu) bölümü bedenimizi oluşturan elementlerin yıldızlarda nasıl üretildiğini, "Falling" (Düşmek) bölümü kütleçekimin galaksilerden Ay'ın Dünya'ya kilitlenmesine kadar her şeyi nasıl biçimlendirdiğini, son bölüm "Messengers" (Haberciler) ise ışığın bize evrenin geçmişini nasıl taşıdığını anlatıyor.

Yapım ve oyuncular

Wonders of the Universe, BBC ile Discovery Channel ve Science Channel'ın ortak yapımı. Bölümleri Chris Holt, Stephen Cooter ve Michael Lachmann yönetti; müzikleri Sheridan Tongue besteledi. Ekip, Cox'u Hindistan'dan Şili'ye, Mısır'daki Karnak Tapınağı'ndan Namibya kıyılarına kadar onlarca ülkeye taşıdı. Cox bir bölümde yüksek-g eğitim santrifüjüne biniyor, bir başkasında Hawker Hunter jetiyle ses hızını aşıyor.

Yayın sırasında arka plan müziğinin anlatımı bastırdığı yönünde gelen şikâyetler üzerine BBC sesi yeniden düzenledi. Cox dizinin bir "sinema deneyimi" olması gerektiğini düşündüğü için bu karardan memnun değildi; DVD ve Blu-ray sürümleri özgün ses karışımıyla yayımlandı.

Dizinin en akılda kalan sahnelerinden biri, Cox'un Nepal'deki Paşupatinat Tapınağı'nda yakılan ölülerin önünde, bedenimizi oluşturan atomların bir zamanlar yıldızların içinde üretildiğini anlattığı an. Bir başka bölümde Şili'deki El Tatio gayzerleri, suyun üç halini evrendeki madde hallerine benzetmek için kullanılıyor. Bu yaklaşım, soyut fizik kavramlarını gündelik deneyime bağlamayı başarıyor ve diziyi okullarda ders malzemesi olarak da kullanılan bir yapım haline getirdi; BBC dizinin bölümlerini kısa filmlere bölerek eğitim yayınlarında da gösterdi.

Bilim ne diyor?

Dizinin açılış anlatımında evrenin yaşı 13,7 milyar yıl olarak veriliyor. Bu değer, 2011'deki WMAP uydusu verilerine dayanıyordu. Avrupa'nın Planck uydusunun 2013 ve 2018'de yayımlanan sonuçları değeri yaklaşık 13,8 milyar yıla güncelledi; bugünkü standart rakam budur. Fark küçük, ama ölçümlerin ne kadar hassaslaştığını gösteriyor.

Açılışta geçen "yüz milyardan fazla galaksi" ifadesi de tartışmalı bir rakam. 2016'daki bir çalışma gözlemlenebilir evrende iki trilyona kadar galaksi olabileceğini öne sürmüş, ancak sonradan New Horizons sondasıyla yapılan arka plan ışığı ölçümleri bu tahmini aşağı çekmişti. Güncel tahminler yüz milyarlarla birkaç yüz milyar arasında yoğunlaşıyor; yani dizi çok da uzak değil.

"Messengers" bölümünde en uzak ışığın kaynağı olarak gösterilen Hubble Ultra Derin Alan galaksileri artık rekor sahibi değil. James Webb Uzay Teleskobu, Büyük Patlama'dan yalnızca yaklaşık 300 milyon yıl sonrasına ait galaksiler buldu. İlk bölümde erken evrene ışık tutan örnek olarak kullanılan gama ışını patlaması GRB 090423 de sonraki yıllarda yerini daha uzak adaylara bıraktı.

Entropi ve evrenin "ısı ölümü" anlatımı ise bugünkü fiziğin standart görüşüyle uyumlu. Yalnız karanlık enerjinin zamanla değişip değişmediğine dair son gözlemsel ipuçları, evrenin uzak geleceğinin tam olarak nasıl olacağı sorusunu yeniden açtı; bu bir kesinlik değil, araştırılan bir olasılık.

Kütleçekim bölümünde anlatılan Samanyolu ile Andromeda galaksisinin gelecekteki çarpışması da güncellenen başlıklardan biri. Dizi döneminde yaklaşık dört-beş milyar yıl sonra kesin bir çarpışma bekleniyordu. 2025'te Hubble ve Gaia verileriyle yapılan yeni bir analiz, Üçgen galaksisi ve Büyük Macellan Bulutu'nun kütleçekim etkileri de hesaba katıldığında önümüzdeki on milyar yıl içinde çarpışma olasılığının yaklaşık yüzde elli olduğunu öne sürdü. Yani dizideki "kaçınılmaz çarpışma" anlatımı artık bir olasılık olarak okunmalı. Yengeç Bulutsusu'ndaki pulsarın ezici kütleçekimine dair anlatım ise bugün de geçerli; nötron yıldızları evrendeki en yoğun gözlenebilir cisimler arasında.

Neden izlemeli?

Wonders of the Universe, bilimsel bir belgeselin aynı zamanda bir şiir gibi de işleyebileceğini gösteren yapımlardan. Entropiyi bir kum kalesiyle, elementlerin doğuşunu bir yıldızın ölümüyle anlatan sahneler, fizik bilmeyen izleyicide bile kalıcı bir merak uyandırıyor. Rakamların bir kısmı güncellenmiş olsa da dizinin anlattığı büyük resim bugün de geçerli.

Kısaca

• Yıl: 2011 (BBC Two)
• Yönetmenler: Chris Holt, Stephen Cooter, Michael Lachmann
• Sunucu: Brian Cox
• Bölüm: 4 bölüm, her biri 60 dakika
• Müzik: Sheridan Tongue