Gezegenler (The Planets)

Güneş Sistemi'ni anlatan belgesel çok, ama gezegenleri bir aile dramının karakterleri gibi kurgulayan pek yok. BBC'nin 2019'da yayımladığı The Planets tam olarak bunu yapıyor: Merkür, Venüs, Dünya ve Mars dört kardeş; Jüpiter tüm sistemi biçimlendiren "baba"; Satürn halkalarıyla göz kamaştıran ama geçici bir güzellik; buz devleri ve Plüton ise karanlığın sınırındaki unutulmuş akrabalar. Brian Cox'un sunduğu beş bölümlük dizi, yarım asırlık uzay keşfinin topladığı verileri bu dramatik çerçeveye oturtuyor.

Konusu

İlk bölüm Güneş'e en yakın dört kayalık gezegenin ortak doğuşunu ve birbirinden ne kadar farklı kaderlere sürüklendiklerini anlatıyor. İkinci bölüm Dünya ile Mars'ı "iki kız kardeş" olarak ele alıyor: Bir zamanlar her ikisinde de sıvı su vardı; peki biri yaşamla dolarken diğeri neden kuru ve soğuk bir çöle döndü?

Üçüncü bölüm Jüpiter'in Güneş Sistemi'nin düzenini nasıl belirlediğini, dördüncü bölüm Satürn'ü ve Cassini sondasının son yıllarını konu alıyor. Beşinci ve son bölüm ise Uranüs, Neptün ve Plüton'un buzlu dünyalarına, Voyager ile New Horizons'ın keşiflerine uzanıyor.

Yapım ve oyuncular

The Planets, BBC Studios ile The Open University'nin ortak yapımı; ABD'de PBS'in Nova kuşağıyla ve Çin'den Tencent ile birlikte hazırlandı. İngiltere'de 28 Mayıs 2019'da BBC Two'da başladı. Bölümler Stephen Cooter, Martin Johnson ve Nic Stacey tarafından yönetildi; yönetici yapımcı, Cox'un "Wonders" dizilerinden tanıdık isim Andrew Cohen. İngiltere sürümünü Brian Cox kamera karşısında sunarken, ABD'de yayımlanan Nova sürümünde anlatıcılığı oyuncu Zachary Quinto üstlendi. Açılış müziği olarak Muse grubunun "The Void" adlı parçası kullanıldı.

Cox dünyanın farklı köşelerinde çekilmiş sahnelerde konuşurken, gezegen yüzeyleri NASA ve Avrupa Uzay Ajansı görevlerinin verilerinden üretilen bilgisayar görüntüleriyle canlandırılıyor. Dizinin yanında Cox ve Cohen'in yazdığı bir kitap da yayımlandı.

Dizinin en akılda kalan yanlarından biri, gezegenleri insan duygularıyla anlatan senaryosu. Jüpiter'in genç Güneş Sistemi'nde içeri doğru göç edip sonra yeniden dışarı çekildiği, bu sırada asteroitleri ve kayalık gezegenlerin hammaddesini savurduğu fikri, "Büyük Manevra" adıyla bilinen bir modelden yararlanıyor. Cox bu modeli kesin bir tarih gibi değil, bilim insanlarının elindeki en güçlü senaryolardan biri olarak sunuyor.

Bilim ne diyor?

The Planets'ın temel anlatısı güncel bilimle uyumlu, ama yedi yılda bazı başlıklar değişti. Satürn bölümünde öne çıkan "halkalar genç ve geçici" fikri, Cassini'nin halkaların şaşırtıcı derecede temiz, yani az toz kirlenmiş olduğunu ölçmesine dayanıyordu; buradan halkaların birkaç yüz milyon yaşında olabileceği sonucu çıkarıldı. Ancak 2024'te yayımlanan bazı çalışmalar, halkaların yaşlı olsa bile kirlenmeye karşı kendini temiz tutabileceğini öne sürdü. Yani halkaların yaşı bugün açık bir tartışma. Satürn'ün bilinen uydu sayısı da 2025'te 270'i aştı; dizi döneminin rakamları geride kaldı.

Mars bölümünde anlatılan "eskiden ıslak bir gezegen" tablosu ise güçlendi. NASA'nın Perseverance gezgini Jezero Krateri'ndeki eski nehir deltasından örnekler topladı; 2025'te bu örneklerden birinde olası bir biyolojik iz taşıyabilecek mineral desenleri duyuruldu. Bu bir yaşam kanıtı değil, ancak dünyaya getirilip incelenmesi gereken güçlü bir aday. Örnekleri Dünya'ya getirme planı ise bütçe sorunları yüzünden belirsiz.

Venüs için dizi döneminde planlanan yeni görevlerin bir kısmı hâlâ bekliyor; Merkür'e yolculuk eden Avrupa-Japon ortak sondası BepiColombo ise yörüngeye girmeye çok yaklaştı. Jüpiter tarafında Juno görevi uzatıldı, Avrupa'nın Juice sondası ve NASA'nın Europa Clipper'ı yola çıktı. Buz devleri bölümünde dile getirilen "Uranüs'e yeni bir görev gerekli" düşüncesi, ABD gezegen bilimi topluluğunun on yıllık önceliklerinde de birinci sıraya yerleşti.

Dizinin buz devleri bölümünde Plüton'a ayrılan yer de dikkat çekici. 2006'da cüce gezegen sınıfına alınan Plüton, 2015'te New Horizons'ın yakın geçişiyle buzullarla kaplı, jeolojik olarak hâlâ hareketli bir dünya olarak karşımıza çıktı. Kalp biçimli Sputnik Planitia ovasının azot buzuyla dolu olduğu ve yüzeyin altında bir okyanus bulunabileceği fikri bugün de araştırılıyor. Güneş Sistemi'nin dış bölgelerinde henüz keşfedilmemiş büyük bir "dokuzuncu gezegen" bulunduğu varsayımı ise hâlâ doğrulanmış değil; Şili'de çalışmaya başlayan Vera C. Rubin Gözlemevi'nin önümüzdeki yıllarda bu soruya önemli bir yanıt vermesi bekleniyor.

Neden izlemeli?

The Planets, Güneş Sistemi'ni kuru bir bilgi listesi olarak değil, milyarlarca yıllık bir hikâye olarak anlatıyor. Uzay sondalarının gerçek fotoğraflarıyla kurgulanan sahneler etkileyici; özellikle Cassini'nin Satürn'e kasıtlı olarak dalarak görevini bitirdiği bölüm duygusal bir kapanış sunuyor. Gezegen biliminin temellerini öğrenmek isteyen gençler ve aileler için de uygun bir dizi.

Kısaca

• Yıl: 2019 (BBC Two; ABD'de PBS Nova)
• Yönetmenler: Stephen Cooter, Martin Johnson, Nic Stacey
• Sunucu: Brian Cox (ABD sürümünde anlatıcı Zachary Quinto)
• Bölüm: 5 bölüm
• Konular: kayalık gezegenler, Mars, Jüpiter, Satürn, buz devleri