Güneş Sisteminin Harikaları (Wonders of the Solar System)

2010'un Mart ayında BBC Two'da yayımlanan Wonders of the Solar System, bir fizik profesörünü televizyon yıldızına dönüştüren dizi oldu. Brian Cox'un sunduğu beş bölümlük yapım, Güneş Sistemi'ni doğrudan uzaydan değil, Dünya'daki benzer manzaralar üzerinden anlatma fikriyle öne çıktı: Büyük Kanyon Mars'taki Valles Marineris'i, Hawaii'deki volkanlar Olympus Dağı'nı, Namib Çölü'nün kum tepeleri Mars'ın rüzgârla şekillenen yüzeyini anlatmanın aracı oldu. Dizi, belgesel dalında saygın Peabody Ödülü'nü kazandı ve BBC Two'nun yakın dönemdeki en başarılı yapımlarından biri olarak anıldı.

Konusu

İlk bölüm "Empire of the Sun" (Güneş'in İmparatorluğu), Güneş'in her gezegen üzerindeki etkisini ele alıyor; Cox Hindistan'da tam Güneş tutulmasını izliyor, Norveç'te kutup ışıklarını açıklıyor. İkinci bölüm "Order Out of Chaos" (Kaostan Düzen), gezegen yörüngelerini, mevsimleri ve Satürn'ün halkalarını; üçüncü bölüm "The Thin Blue Line" (İnce Mavi Çizgi), Dünya, Mars ve Venüs'ün atmosferlerini konu alıyor.

Dördüncü bölüm "Dead or Alive" (Ölü ya da Diri), jeolojik olarak hâlâ canlı olan Dünya ile soğuyup durmuş Mars'ı karşılaştırıyor. Son bölüm "Aliens" (Uzaylılar) ise derin okyanus tabanından Atacama Çölü'ne uzanan bir yolculukla, başka dünyalarda yaşam arayışının neden suyun peşinden gittiğini anlatıyor.

Yapım ve oyuncular

Dizi, BBC ile ABD'li Science Channel'ın ortak yapımı. Yayın 7 Mart ile 4 Nisan 2010 arasında sürdü. Müzikleri, Cox'un sonraki dizilerinde de imzası bulunan Sheridan Tongue besteledi. Cox'un yanında yapım ekibinin kilit isimlerinden Andrew Cohen, diziye eşlik eden kitabı da Cox'la birlikte yazdı.

Cox bir bölümde İngiliz yapımı English Electric Lightning jetiyle 18 kilometre yüksekliğe çıkarak gündüz vakti atmosferin incecik mavi katmanını gösteriyor, bir başka bölümde Alvin denizaltısıyla okyanusun derinliklerine iniyor. Dizinin başarısı, bir yıl sonra Wonders of the Universe adlı devam dizisinin çekilmesine yol açtı.

Bilim ne diyor?

Dizinin yayımlanmasından bu yana Güneş Sistemi hakkında öğrendiklerimiz büyük bir hızla arttı ve bazı anlatımlar bugün daha da güçlü bir zemine oturdu. Satürn'ün uydusu Enceladus, dizide Güneş Sistemi'nin en parlak yüzeylerinden biri ve buz püskürten gayzerleriyle tanıtılıyordu. Cassini sondası sonraki yıllarda bu buzlu kabuğun altında küresel bir yeraltı okyanusu bulunduğunu ortaya koydu; 2023'te ise püskürmelerde yaşam için önemli elementlerden fosforun izleri saptandı. Enceladus bugün yaşam arayışının en güçlü adaylarından biri.

Mars'taki su konusunda da tablo netleşti. 2012'de inen Curiosity gezgini Gale Krateri'nde uzun süre var olmuş eski bir göl ortamının kanıtlarını buldu. Dizi dönemindeki "Mars'ta bir zamanlar su vardı" fikri artık güçlü bir şekilde kanıtlanmış durumda; ancak yüzeyin altında bugün sıvı su gölleri bulunduğuna dair radar iddiaları hâlâ tartışmalı.

Dizinin ilk bölümünde Voyager sondalarının Güneş'in etki alanının sınırına doğru ilerlediği anlatılıyordu. Voyager 1 Ağustos 2012'de, Voyager 2 ise Kasım 2018'de Güneş rüzgârının ötesine, yıldızlararası uzaya geçti. Plüton'un ayrıntılı ilk görüntüleri de ancak 2015'te New Horizons'ın yakın geçişiyle geldi; dolayısıyla dizide Plüton ve Kuiper Kuşağı'na dair görseller dönemin bilgisini yansıtıyor.

Bir de küçük bir düzeltme: Dizide Dünya ekseninin eğikliği yaklaşık 23 derece olarak geçiyor; güncel değer 23,4 derece civarındadır. Bu bir hata değil, yuvarlamadır.

Venüs anlatımı da bugün güncelliğini koruyor. Dizide Dünya'nın "ikiz kardeşi"nin kaçak sera etkisiyle nasıl yaklaşık 460 derecelik bir cehenneme dönüştüğü anlatılıyordu. 2020'de Venüs bulutlarında olası bir yaşam izi olarak fosfin gazı saptandığı duyuruldu; ancak sonraki analizler bu sonucu ciddi biçimde sorguladı ve konu hâlâ tartışmalı. Jüpiter'in kütleçekiminin asteroitleri yönlendirerek Dünya için hem kalkan hem tehdit olabileceği fikri ise genel hatlarıyla geçerli. 2022'de NASA'nın DART görevi bir asteroidin yörüngesini çarpma yoluyla değiştirmeyi başardı; dizide yalnızca bir tehdit olarak anlatılan asteroitlere karşı artık sınanmış bir savunma yöntemi var.

Neden izlemeli?

Wonders of the Solar System, sonraki tüm Brian Cox dizilerinin şablonunu oluşturdu ve hâlâ en sevilenlerinden biri. Dünya'daki manzaralarla gezegenleri anlatma yöntemi, izleyiciye uzayı somut ve dokunulabilir kılıyor. Okul çağındaki çocuklarla birlikte izlemek için de ideal: her bölüm tek bir fikre odaklanıyor ve bunu unutulmaz görüntülerle pekiştiriyor.

Dizinin bugünkü izleyiciye bir başka hediyesi de, sonraki on beş yılda neyin değiştiğini görme fırsatı. 2024'te Cox'un anlatıcılığını üstlendiği Solar System adlı yeni bir BBC dizisi de yayımlandı; iki diziyi art arda izlemek, uzay sondalarının bilgimizi ne kadar zenginleştirdiğini çarpıcı biçimde gösteriyor.

Kısaca

• Yıl: 2010 (BBC Two)
• Yapım: BBC ve Science Channel
• Sunucu: Brian Cox
• Bölüm: 5 bölüm, her biri 60 dakika
• Ödül: Peabody Ödülü (2011)