En iyi uzay belgeselleri hangileri? Kozmos'tan Apollo 11'e 10 belgesel

İyi bir uzay belgeseli, kurgu filmlerin yapamadığı bir şey yapar: Gördüğünüz her görüntünün, duyduğunuz her sesin gerçek olduğunu bilirsiniz. Ay yolculuğunun özgün film kayıtları, Mars'ta 15 yıl dolaşan bir robotun hikâyesi ya da bir bilim insanının evreni anlatma biçimi, çoğu zaman en iyi bilimkurgu kadar etkileyicidir. Aşağıda en çok önerilen on uzay belgeselini ve belgesel dizisini yayın yılına göre sıraladık; her birinin yanına konusuyla ilgili kısa bir bilim notu ekledik.

1. Kozmos (Cosmos: A Personal Voyage), 1980

Carl Sagan'ın sunduğu, senaryosunu Sagan, Ann Druyan ve Steven Soter'in yazdığı Kozmos, bilim belgeselciliğinin kilometre taşlarından biri sayılır. 13 bölümlük dizi 1980'de ABD'de PBS'te yayımlandı ve on yıl boyunca bu kamu yayın kanalının en çok izlenen dizisi oldu. Kozmolojiden yaşamın kökenine kadar geniş bir alanı, bilimin tarihini anlatarak işler. Diziyi izlemeye karar verenler, devam dizileriyle birlikte Kozmos izleme sırası sayfasına da bakabilir.

Bilim notu: Sagan'ın adı en çok bir fotoğrafla anılır. NASA'ya göre Voyager 1'in kameralarıyla Dünya'yı uzaktan çekme fikri 1981'de Sagan'dan çıktı. Fotoğraf 14 Şubat 1990'da, araç Neptün'ün ötesinde, Güneş'ten yaklaşık 6 milyar kilometre uzaktayken çekildi; Dünya'nın minicik bir nokta olarak göründüğü bu kare Soluk Mavi Nokta adıyla bilinir.

2. For All Mankind, 1989

Al Reinert'in yönettiği, müziğini Brian Eno'nun yaptığı For All Mankind, NASA'nın Apollo programının özgün film kayıtlarından oluşur. Apollo 7'den Apollo 17'ye kadar çekilmiş görüntüler, tek bir Ay yolculuğu izlenimi verecek biçimde kurgulanmıştır; seste ise anlatıcı yerine Reinert'in astronotlarla yaptığı söyleşiler kullanılır. Film 1989 Sundance Film Festivali'nde belgesel dalında hem büyük jüri ödülünü hem seyirci ödülünü aldı ve en iyi belgesel dalında Oscar'a aday gösterildi.

Bilim notu: NASA'ya göre 1969-1972 arasında Apollo görevlerinde 12 astronot Ay'da yürüdü. Altı iniş görevi, altı farklı bölgeden toplam 382 kilogram kaya, karot örneği, çakıl, kum ve toz getirdi. Bu örnekler bugün de Johnson Uzay Merkezi'ndeki örnek binasında saklanıyor.

3. Ay'ın Gölgesinde (In the Shadow of the Moon), 2007

David Sington'ın yönettiği İngiliz yapımı Ay'ın Gölgesinde, Ay'a giden insanlı görevleri on eski Apollo astronotunun kendi anlatımıyla aktarır. Astronotların anlatımı, görevlerin arşiv görüntüleriyle birleşir. Film 2007 Sundance Film Festivali'nde dünya sineması seyirci ödülünü kazandı.

Bilim notu: Ay'a yolculuğu mümkün kılan roket Saturn V'ti. NASA'ya göre bu roket 111 metre (363 fit) yüksekliğindeydi; 36 katlı bir bina boyunda ve Özgürlük Anıtı'ndan 18 metre daha uzundu.

4. Güneş Sisteminin Harikaları (Wonders of the Solar System), 2010

BBC ile Science Channel'ın ortak yapımı Güneş Sisteminin Harikaları, fizikçi Brian Cox'un sunduğu beş bölümlük bir dizidir. İlk kez Mart 2010'da BBC Two'da yayımlanan dizinin her bölümü Güneş Sistemi'nin bir yönüne odaklanır ve konuyla ilgili bir "harika"yı öne çıkarır. Gezegen bilimine giriş için uygun bir başlangıçtır.

Bilim notu: Güneş Sistemi'nin harikalarından biri Jüpiter'in uydusu Io'dur. NASA'ya göre Io, Güneş Sistemi'nin volkanik açıdan en etkin dünyasıdır ve yaklaşık 400 yanardağa sahiptir. Bu etkinliğin nedeni, Jüpiter'in dev kütleçekimiyle komşu uydular Europa ve Ganymede'nin düzenli çekimleri arasında sıkışıp esnemesidir.

5. Kozmos: Bir Uzay-Zaman Serüveni (Cosmos: A Spacetime Odyssey), 2014

Sagan'ın dizisinin devamı olan Kozmos: Bir Uzay-Zaman Serüveni'ni, lise yıllarında Sagan'dan ilham almış olan astrofizikçi Neil deGrasse Tyson sundu. Özgün dizinin yazarlarından Ann Druyan ve Steven Soter'in Seth MacFarlane'le birlikte hazırladığı 13 bölümlük dizi, 2014'te Fox ve National Geographic kanallarında yayımlandı.

Bilim notu: Dizinin ana temalarından biri evrenin yaşıdır. NASA'ya göre evren yaklaşık 13,8 milyar yaşındadır; bilim insanları bu sayıya en yaşlı yıldızların yaşlarını ve evrenin genişleme hızını ölçerek ulaştı.

6. En Uzak (The Farthest), 2017

İrlandalı yönetmen Emer Reynolds'un yazıp yönettiği En Uzak, 1977'de fırlatılan Voyager 1 ve Voyager 2 sondalarının hikâyesini, görevin 40. yılında anlatır. Görevde çalışan bilim insanlarıyla yapılan söyleşiler, sondaların çektiği görüntülerle birleşir. Film 2017'de Dublin Uluslararası Film Festivali'nde en iyi İrlanda belgeseli seçildi ve seyirci ödülünü aldı.

Bilim notu: NASA'ya göre Voyager 1, 25 Ağustos 2012'de Güneş'in etki alanı olan helyosferden çıkıp yıldızlararası ortamı ölçmeye başlayan ilk araç oldu. Her iki sondada da Dünya'dan 55 dilde selamlar, doğa sesleri, 90 dakikalık müzik ve 115 görüntü taşıyan 30 santimetrelik altın kaplama birer plak bulunuyor.

7. One Strange Rock, 2018

Darren Aronofsky'nin yarattığı, Will Smith'in sunduğu One Strange Rock, Mart-Mayıs 2018 arasında National Geographic'te yayımlanan 10 bölümlük bir dizidir. Dizide aralarında Chris Hadfield, Peggy Whitson, Nicole Stott ve Mae Jemison'ın da bulunduğu sekiz astronot yer alır; onların uzaydaki deneyimleri, Dünya'yı anlatmak için bir köprü olarak kullanılır. Gezegenimizin ne kadar kırılgan ve olağanüstü bir yer olduğunu vurgular.

Bilim notu: Astronotların Dünya'ya bakışı, olağanüstü bir hızda değişir. NASA'ya göre Uluslararası Uzay İstasyonu saatte yaklaşık 28.000 kilometre hızla yol alır ve Dünya'nın çevresini 90 dakikada bir dolanır; bu yüzden mürettebat her gün 16 gün doğumu ve 16 gün batımı görür.

8. Apollo 11, 2019

Todd Douglas Miller'ın yönettiği Apollo 11, yalnızca arşiv görüntülerinden oluşur; anlatıcı, söyleşi ya da yeniden canlandırma yoktur. Filmin çıkış noktası, 2017'de ABD Ulusal Arşivleri'nde bulunan ve daha önce hiç gösterilmemiş 65 milimetrelik film kayıtları ile kataloglanmamış binlerce saatlik ses kaydıdır. Film, Ocak 2019'da Sundance Film Festivali'nde gösterime girdi.

Bilim notu: NASA'ya göre Apollo 11, 16 Temmuz 1969'da Kennedy Uzay Merkezi'nden fırlatıldı; Armstrong, Collins ve Aldrin'i taşıyan Saturn V, kalkışta yaklaşık 7,5 milyon libre itki üretiyordu. Ay inişine dair kanıtları merak edenler Ay'a gerçekten gidildi mi yazımıza da bakabilir.

9. Gezegenler (The Planets), 2019

BBC, PBS, Tencent ve Open University'nin ortak yapımı Gezegenler, Brian Cox'un sunduğu beş bölümlük bir dizidir. Mayıs-Haziran 2019 arasında BBC Two'da yayımlanan dizi, gezegenleri tek tek ele alır ve Güneş Sistemi'nin nasıl oluşup evrildiğine dair bilimsel kuram ve varsayımları inceler.

Bilim notu: NASA'ya göre Güneş Sistemi, yaklaşık 4,6 milyar yıl önce yoğun bir yıldızlararası gaz ve toz bulutundan oluştu. Bulutun çökmesini, yakınlarda patlayan bir yıldızın, yani bir süpernovanın şok dalgası tetiklemiş olabilir.

10. İyi Geceler Oppy (Good Night Oppy), 2022

Ryan White'ın yönettiği, Angela Bassett'in anlattığı İyi Geceler Oppy, NASA'nın Mars gezgini Opportunity'nin hikâyesini anlatır. Görevi yöneten bilim insanları ve mühendislerle yapılan söyleşiler, arşiv görüntüleri ve aracın Mars'taki yolculuğunu canlandıran görsel efektlerle birleşir. Filmin hangi bölümlerinin belgeye, hangilerinin yorumlamaya dayandığını İyi Geceler Oppy ne kadar doğru yazımızda ele aldık.

Bilim notu: NASA'ya göre Opportunity yalnızca 90 Mars günü çalışmak ve 1.000 metre yol almak üzere tasarlanmıştı; ama tasarım ömrünü 60 kat aşarak yaklaşık 15 yıl çalıştı ve 45 kilometreden fazla yol katetti. 10 Haziran 2018'de gezegeni saran bir toz fırtınasının ardından sustu; NASA görevi 13 Şubat 2019'da sona erdirdi. Başka bir dünyada en uzun yolu katetme rekoru, 11 Ekim 2026'da Perseverance tarafından geçildi.

Hangisinden başlamalı?

• Uzay tarihini sevenler için: Apollo 11, For All Mankind ve Ay'ın Gölgesinde.
• Evreni baştan öğrenmek isteyenler için: Kozmos ve Kozmos: Bir Uzay-Zaman Serüveni.
• Gezegen bilimi için: Güneş Sisteminin Harikaları ve Gezegenler.
• Uzay araçlarının hikâyesi için: En Uzak ve İyi Geceler Oppy.
• Ailece izlemek için: One Strange Rock.

Bu belgeseller çekildikleri dönemin bilgisini yansıtır; özellikle eski yapımları izlerken o tarihten bu yana yapılan keşifleri akılda tutmak gerekir. Yine de iyi bir belgeselin asıl değeri, izleyene soru sordurmasıdır; o sorular da çoğu zaman bugünün uzay araştırmalarına çıkar.