Galileo Galilei

Galileo Galilei, teleskobu bilimsel amaçla gökyüzüne çeviren ilk insanlardan biri olan İtalyan gökbilimci, fizikçi ve matematikçidir. Jüpiter'in dört büyük uydusunu, Ay'ın engebeli yüzeyini, Venüs'ün evrelerini ve Samanyolu'nu oluşturan sayısız yıldızı gözlemleyerek Dünya'nın evrenin merkezi olmadığı görüşüne güçlü kanıtlar sundu. Aynı zamanda hareket yasaları üzerine yaptığı deneylerle modern fiziğin temellerini attı. Bilimsel görüşleri nedeniyle Engizisyon'la yaşadığı çatışma, bilim ile otorite arasındaki gerilimin en bilinen örneklerinden biridir.

Hayatı

Galileo, 15 Şubat 1564'te Pisa'da dünyaya geldi. Babası Vincenzo Galilei, müzik kuramı üzerine yazılar yazan bir müzisyendi. Genç Galileo başlangıçta Pisa Üniversitesi'nde tıp okumak üzere gönderildi, ancak matematiğe duyduğu ilgi ağır bastı ve diploma almadan ayrıldı. Bir süre özel dersler verdi, ardından 1589'da Pisa'da matematik hocalığına başladı. 1592'de Padua Üniversitesi'ne geçti ve burada yaklaşık on sekiz yıl çalıştı; kendi deyişiyle hayatının en verimli dönemi buydu.

Marina Gamba ile birlikte yaşadı ve bu birliktelikten Virginia, Livia ve Vincenzo adlı üç çocuğu oldu. Kızları ileride Arcetri'deki San Matteo manastırında rahibe oldu. Virginia'nın Maria Celeste adıyla babasına yazdığı mektuplar, Galileo'nun özel yaşamını anlamak açısından değerli kaynaklardandır.

1609'da Hollanda'da bir dürbünün icat edildiğini duydu. Aletin ilkesini kavrayıp kendi yaptığı lenslerle büyütme gücünü hızla artırdı. Ocak 1610'da Jüpiter'in çevresinde dönen dört parlak nokta fark etti; bunlar bugün Io, Europa, Ganymede ve Callisto adlarıyla bilinen Galile uydularıydı. Gözlemlerini aynı yıl "Sidereus Nuncius" (Yıldızlı Haberci) adlı kısa kitapta yayımladı ve kitabın yankısıyla Floransa'da Büyük Dük II. Cosimo'nun sarayında baş matematikçi ve filozof görevine getirildi.

Çalışmaları

Teleskopla yaptığı gözlemler, eski anlayışın birçok varsayımını sarstı. Ay'ın pürüzsüz bir küre olmadığını, dağlar ve çukurlarla kaplı olduğunu gösterdi. Samanyolu'nun, çıplak gözle seçilemeyen sayısız yıldızdan oluştuğunu gördü. Jüpiter'in uyduları, her şeyin Dünya çevresinde döndüğü fikrine açık bir karşı örnekti. Venüs'te Ay'a benzer evreler gözlemlemesi ise bu gezegenin Güneş'in çevresinde dolandığını gösteriyordu; bu da Dünya merkezli Batlamyus düzeniyle bağdaşmıyordu. Güneş lekelerini inceleyerek Güneş'in de "kusursuz" olmadığını ortaya koydu. Jüpiter'in uydularına, hamisi II. Cosimo ve kardeşlerinin onuruna "Medici yıldızları" adını verdi; bu adlandırma sarayla ilişkisini sağlamlaştırdı ama sonradan bilimsel kullanımda tutunmadı. Satürn'ü gözlerken gezegenin iki yanında tuhaf çıkıntılar gördü; kendi teleskobunun çözünürlüğü halkaları ayırt etmeye yetmediği için bunları gezegenin "kulakları" olarak yorumladı. Bu örnek, aletinin sınırlarının farkında bir gözlemcinin dürüst bir yanılgısıdır ve halkaların gerçek yapısını açıklamak, yarım yüzyıl sonra Christiaan Huygens'e kalacaktı.

Gözlem kadar deneyi de önemsedi. Eğik düzlemlerde yuvarlanan cisimlerle yaptığı ölçümlerle düşen cisimlerin hareketini matematiksel olarak tanımlamaya çalıştı ve hızın zamanla düzgün biçimde arttığını gösterdi. Ağır ve hafif cisimlerin, hava direnci ihmal edilirse aynı hızla düştüğünü savundu. Sarkaçların salınım süresi, eylemsizlik kavramı ve hareketin göreliliği üzerine düşünceleri, Newton'un daha sonra geliştireceği mekaniğe zemin hazırladı.

Roma'da dostu Kardinal Maffeo Barberini, 1623'te Papa VIII. Urbanus oldu; Galileo aynı yıl bilimsel yöntem üzerine keskin tartışmalarla dolu "Il Saggiatore" (Kıymet Ayarcısı) adlı kitabını yayımlayarak yeni papaya adadı. Bu yakınlık ona güven verdi ve sonraki kitabını yazmaya cesaretlendirdi. Güneş merkezli görüşü açıkça savunması kilise çevrelerinden tepki çekti. 1616'da Kardinal Bellarmino aracılığıyla bu görüşü gerçek olarak savunmaması konusunda uyarıldı. Yine de 1632'de "Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo" (İki Büyük Dünya Sistemi Üzerine Diyalog) adlı kitabını yayımladı. Kitapta Batlamyus ve Copernicus sistemleri üç kişinin konuşması üzerinden tartışılıyordu ve Copernicus'çu görüş açıkça daha güçlü savunuluyordu.

1633'te Roma'da Engizisyon önünde yargılandı, "heretiklikten kuvvetle şüpheli" bulundu ve görüşlerinden vazgeçmeye zorlandı. Cezası, yaşamının geri kalanını Arcetri'deki evinde ev hapsi altında geçirmek oldu. Görme yetisini yitirdiği bu yıllarda bile çalışmayı bırakmadı; mekanik üzerine bulgularını derleyen "Discorsi e Dimostrazioni Matematiche" (İki Yeni Bilim) 1638'de Hollanda'da basıldı. 8 Ocak 1642'de Arcetri'de öldü.

Mirası

Galileo'nun önemi yalnızca keşiflerinde değil, bilimsel yöntemi biçimlendirmesindedir. Doğa kitabının matematik diliyle yazıldığına inandı; gözlem, ölçüm ve deneyle sınanabilen açıklamaları otoritenin söylediklerinden üstün tuttu. Albert Einstein ve Stephen Hawking gibi bilim insanları ona "modern bilimin babası" nitelemesini yakıştırmıştır.

Katolik Kilisesi uzun süre sonra, 1992'de Papa II. Jean Paul'ün açıklamasıyla davanın yanlış yürütüldüğünü kabul etti. Onun adı bugün uzay çalışmalarında da yaşıyor: NASA'nın Jüpiter'i inceleyen Galileo uzay aracı 1989'da fırlatıldı ve 1995'ten 2003'e kadar bu devin sistemini araştırdı. Jüpiter'in dört büyük uydusu da hâlâ "Galile uyduları" olarak anılır.

Kısaca

• 15 Şubat 1564'te Pisa'da doğdu, 8 Ocak 1642'de Arcetri'de öldü.
• 1609'da teleskopu geliştirdi; 1610'da Jüpiter'in dört uydusunu keşfetti ve "Sidereus Nuncius"u yayımladı.
• Ay'ın dağlarını, Venüs'ün evrelerini ve Güneş lekelerini gözlemledi.
• 1632'deki "Diyalog" kitabı yüzünden 1633'te yargılandı ve ömrünün sonuna dek ev hapsinde kaldı.
• Hareket yasaları üzerine deneysel çalışmalarıyla modern fiziğin öncülerinden oldu.

Fotoğraf: Justus Sustermans · Public domain · Wikimedia Commons