Brian Cox

Brian Cox, İngiliz parçacık fizikçisi, yazar ve televizyon sunucusudur. Manchester Üniversitesi'nde parçacık fiziği profesörüdür ve Kraliyet Cemiyeti'nin bilimde halkla etkileşim profesörlüğü unvanını taşır. CERN'deki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nın ATLAS deneyinde çalıştı. Geniş kitlelerce ise BBC için sunduğu Güneş Sisteminin Harikaları, Evrenin Harikaları, Gezegenler ve Evren gibi belgesel dizileriyle tanınır. Fizikçi olmadan önce rock grubu Dare'de ve D:Ream'de klavye çalmış olması, onu bilim insanları arasında alışılmadık bir figür yapar.

Erken yaşamı ve eğitimi

Brian Edward Cox, 3 Mart 1968'de İngiltere'nin Oldham kentinde doğdu. Yaklaşık 12 yaşındayken okuduğu Carl Sagan'ın “Kozmos” kitabı, fizikçi olma kararında belirleyici oldu; BBC'nin uzun soluklu astronomi programı The Sky at Night'ın da hayranıydı.

Üniversiteden önce müzikle uğraştı. Rock grubu Dare'in klavyecisi olarak grubun 1988 tarihli Out of the Silence ve 1991 tarihli Blood from Stone albümlerinde çaldı. Daha sonra D:Ream grubunun konser ve stüdyo klavyecisi olarak çalıştı. Müziği tümüyle bırakmadı; 2024'te Glastonbury festivalinde de sahneye çıktı.

Manchester Üniversitesi'nde fizik okudu ve 1995'te birincilik dereceli lisansla mezun oldu. 1998'de yine Manchester'da yüksek enerji parçacık fiziği alanında doktorasını tamamladı. Danışmanı Robin Marshall'dı. Doktora araştırmasını, Almanya'nın Hamburg kentindeki DESY araştırma merkezinde bulunan HERA hızlandırıcısının H1 deneyinde yaptı.

Kariyeri

Cox, Manchester Üniversitesi'nde parçacık fiziği profesörüdür. Akademik çalışmalarının merkezinde, CERN'deki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nda (LHC) yer alan ATLAS deneyi vardır. Türkçe Vikipedi, ATLAS ve CMS deneylerinin yükseltilmesine yönelik araştırma-geliştirme çalışmalarında da yer aldığını belirtir. ATLAS, Temmuz 2012'de CMS ile birlikte Higgs bozonunun keşfini duyuran iki LHC deneyinden biridir. Higgs bozonu, temel parçacıkların kütle kazanma mekanizmasıyla ilişkili olan ve Standart Model'in öngördüğü bir parçacıktır. Keşif, Mart 2013'te CERN tarafından parçacığın gerçekten bir Higgs bozonu olduğunun açıklanmasıyla pekişti.

Cox aynı zamanda Kraliyet Cemiyeti'nin (Royal Society) bilimde halkla etkileşim profesörüdür. Bu unvan, onun araştırmacılığının yanı sıra bilimi kamuoyuna anlatma işini de resmî bir görev olarak üstlendiğini gösterir.

Televizyon ve radyo çalışmaları

Cox, 2010'dan bu yana BBC için çok sayıda bilim belgeseli sundu. Bu dizilerin büyük bölümü uzay ve astronomi konuludur; Güneş Sistemi'nin gezegenlerinden galaksilere ve evrenin kökenine uzanır. Başlıca belgesel dizileri şunlardır:

• Güneş Sisteminin Harikaları (Wonders of the Solar System, 2010)
• Evrenin Harikaları (Wonders of the Universe, 2011)
• Yaşamın Harikaları (Wonders of Life, 2013)
• İnsan Evreni (Human Universe, 2014)
• Gezegenler (The Planets, 2019)
• Evren (Universe, 2021)
• Güneş Sistemi (Solar System, 2024)

Ocak 2011'de BBC Two için Dara Ó Briain ile birlikte, Birleşik Krallık genelindeki gözlem etkinlikleriyle bağlantılı üç günlük canlı astronomi yayını Stargazing Live'ı sunmaya başladı. Program sonraki yıllarda da sürdü; Cox 2011-2017 ve 2019'da sunucular arasında yer aldı. 2009'dan bu yana da BBC Radio 4'te yayımlanan The Infinite Monkey Cage programının sunucularından biridir.

Eserleri

Cox, bilimsel kitaplarının çoğunu fizikçi Jeff Forshaw ile, belgesellerine eşlik eden kitapları ise Andrew Cohen ile birlikte yazdı:

• Why Does E=mc²? (Neden E=mc²?, 2009, Forshaw ile): Özel görelilik kuramının en ünlü denklemini anlatır.
• The Quantum Universe (Kuantum Evren, 2011, Forshaw ile)
• Universal (2016, Forshaw ile)
• Black Holes (Kara Delikler, 2022, Forshaw ile)
• Wonders of the Solar System (2010), Wonders of the Universe (2011), Wonders of Life (2013), Human Universe (2014) ve Forces of Nature (2016): Andrew Cohen ile belgesellerin kitapları

Ödülleri ve onurları

• Kelvin Madalyası ve Ödülü (2010)
• Britanya İmparatorluğu Nişanı, OBE (2010); 2020'de CBE'ye yükseltildi
• Michael Faraday Ödülü (2012)
• Fizik Enstitüsü Başkanlık Madalyası (2012)
• Kraliyet Cemiyeti üyeliği, FRS (2016)
• Cambridge Union Hawking Bursu (2022)
• BM Dış Uzay İşleri Ofisi “Uzay Şampiyonu” (2025)

Uzay ve astronomiye etkisi

Cox'un uzay bilimine etkisi, bir gözlemci ya da gökbilimci olarak değil, parçacık fiziğinden gelen bir anlatıcı olarak olmuştur. Belgesellerinde gezegenlerin oluşumunu, yıldızların yaşam döngüsünü ve evrenin kökenini, çoğu zaman fizik yasalarının evrenselliğini vurgulayarak anlatır. Stargazing Live gibi yayınlar, izleyicileri gece gökyüzünü kendi gözleriyle gözlemlemeye yöneltti. 2025'te Birleşmiş Milletler Dış Uzay İşleri Ofisi'nin onu “Uzay Şampiyonu” olarak seçmesi, bu kamusal rolünün uluslararası alanda da tanındığını gösterir.

Mirası

Henüz kariyerinin içinde olan Cox, Birleşik Krallık'ta bilim iletişiminin en görünür yüzlerinden biri hâline geldi. Kendi bilime ilgisini Carl Sagan'ın Kozmos'una borçlu olduğunu söylemesi, onun çalışmalarını Sagan'ın başlattığı popüler bilim geleneğinin bir halkası olarak görmeyi kolaylaştırır.

Bilmeye değer

• Fizik lisansını, müzik kariyerinin ardından 27 yaşında tamamladı.
• Doktora araştırmasını CERN'de değil, Hamburg'daki DESY'de yaptı.
• Rock grubu Dare ile iki albüm kaydetti.
• 2009'da TED'de “LHC'de ne ters gitti” (What went wrong at the LHC) başlıklı bir konuşma yaptı.

Fotoğraf: Duncan.Hull / The Royal Society · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons