Evren (Universe)

Brian Cox'un BBC için hazırladığı belgeseller artık neredeyse bir tür oluşturdu: geniş açılı manzaralar, yavaş ilerleyen müzik, sakin ama heyecanını saklamayan bir anlatıcı ve en sonunda izleyicinin kendi varlığına dair büyük bir soru. 2021 sonbaharında BBC Two'da yayımlanan Universe, bu geleneğin en iddialı halkalarından biri. Beş bölüm boyunca Güneş'in doğuşundan Büyük Patlama'nın ilk anlarına kadar evrenin tarihini "dönüm noktaları" üzerinden anlatıyor ve her bölümü tek bir soruya bağlıyor: Bugün burada olmamızı mümkün kılan olaylar nelerdi?

Dizi, The Planets'ın devamı niteliğinde; orada Güneş Sistemi'nin gezegenlerini tek tek ele alan Cox, bu kez sahneyi galaksi ölçeğine ve ötesine genişletiyor.

Konusu

Universe beş bağımsız bölümden oluşuyor. İlk bölüm Güneş'e odaklanıyor ve yıldızların evrene nasıl "anlam" kazandırdığını, yani ağır elementleri üreterek gezegenlerin ve canlıların hammaddesini nasıl hazırladığını anlatıyor. İkinci bölüm başka yıldızların çevresindeki gezegenleri, yani ötegezegenleri ve "ikinci bir Dünya" arayışını konu alıyor. Üçüncü bölüm Samanyolu'nun geçmişine dalıyor; Avrupa Uzay Ajansı'nın Gaia görevinin yıldız haritalarının galaksimizin başka galaksileri yutarak büyüdüğünü nasıl ortaya çıkardığını gösteriyor.

Dördüncü bölüm Samanyolu'nun merkezindeki dev kara deliğe, Sagittarius A*'ya bir yolculuk. Son bölüm ise en büyük soruyla, evrenin başlangıcıyla ilgileniyor: Büyük Patlama'dan önce ne vardı ve evren neden boş değil de yıldızlarla, galaksilerle dolu?

Yapım ve oyuncular

Dizi BBC Studios tarafından, uzun süredir BBC'nin bilim yapımlarına ortak olan The Open University ile birlikte hazırlandı. Kamera karşısındaki tek isim, Manchester Üniversitesi'nde parçacık fiziği profesörü olan Brian Cox. Cox'un bilinen üslubu burada da sürüyor: dünyanın dört bir yanındaki çarpıcı mekânlarda çekilmiş sahneler, bilgisayarla üretilmiş ayrıntılı kozmik görüntülerle iç içe geçiyor. Gökyüzünü doğrudan göstermek mümkün olmadığında Cox, Dünya'daki manzaraları birer benzetme olarak kullanıyor; bir çöl, bir buzul ya da terk edilmiş bir yapı, yıldızların ölümünü ya da zamanın geri dönülmez akışını anlatmanın aracına dönüşüyor.

Görsel efektler bilimsel verilere dayanarak hazırlandı ve dizinin en akılda kalan sahneleri arasında kara deliğe yaklaşan bir gözlemcinin bakış açısından kurgulanmış bölümler bulunuyor.

Bilim ne diyor?

Universe'ün anlattığı temel tablo bugün de geçerli, ancak beş yılda bazı ayrıntılar ciddi biçimde güncellendi. Evrenin yaşı için dizide verilen yaklaşık 13,8 milyar yıl değeri, Planck uydusunun kozmik mikrodalga arka plan ölçümlerine dayanıyor ve hâlâ standart kabul ediliyor. Öte yandan evrenin genişleme hızını gösteren Hubble sabiti konusunda yakın evrenden yapılan ölçümlerle erken evrenden çıkarılan değer arasındaki uyuşmazlık, yani "Hubble gerilimi", çözülmüş değil.

Kara delik bölümü yayımlandığında Sagittarius A*'nın gerçek bir görüntüsü henüz yoktu. Event Horizon Telescope iş birliği bu görüntüyü Mayıs 2022'de yayımladı ve yaklaşık dört milyon Güneş kütlesindeki bu kara deliğin çevresindeki parlak halkayı ilk kez gösterdi. Bu yüzden dizideki canlandırmalar bugün gerçek gözlemle karşılaştırılabiliyor ve genel olarak uyumlu.

Ötegezegen bölümü yayımlandığında doğrulanmış ötegezegen sayısı 4.500 civarındaydı; NASA'nın arşivi 2025'te 6.000 eşiğini geçti. Dizide gelecek vaadi olarak anılan James Webb Uzay Teleskobu ise Aralık 2021'de fırlatıldı ve bazı ötegezegenlerin atmosferinde karbondioksit gibi molekülleri doğrudan saptadı. Samanyolu bölümünün yıldızı Gaia, bilimsel gözlemlerini 2025'in başında tamamlayıp emekliye ayrıldı; ancak verilerinin en büyük paketi hâlâ yayımlanmayı bekliyor.

Son bölümdeki şişme (enflasyon) kuramı ise dikkatle izlenmeli: evrenin ilk anlarında çok hızlı bir genişleme yaşandığı fikri pek çok gözlemi açıklıyor, ancak kuramın en güçlü kanıtı sayılacak ilksel kütleçekim dalgalarının izi henüz bulunamadı. Dizi bunu kesin bir gerçek gibi değil, en güçlü aday açıklama olarak sunuyor; bu yaklaşım doğru.

Güneş bölümünde anlatılan çekirdek kaynaşması ve elementlerin yıldızlarda üretilmesi ise sağlam bir bilimsel temele dayanıyor. Hidrojenin helyuma dönüşmesiyle parlayan Güneş'in yaklaşık 4,6 milyar yaşında olduğu ve ömrünün aşağı yukarı yarısını tamamladığı kabul ediliyor. Demirden ağır elementlerin bir kısmının ise süpernovalardan çok, nötron yıldızlarının çarpışmasında üretildiği 2017'de kütleçekim dalgalarıyla birlikte gözlenen bir birleşmeyle doğrulandı. Dizi bu ayrıntıya fazla girmese de "yıldız tozundan yapılmışız" fikri bugün her zamankinden daha güçlü kanıtlara sahip.

Neden izlemeli?

Universe, evren hakkında temel bilgileri tazelemek isteyenler için olduğu kadar, bilimin büyük sorularını duygusal bir anlatıyla dinlemek isteyenler için de iyi bir seçim. Bölümler birbirinden bağımsız izlenebiliyor; kara delikler ilginizi çekiyorsa doğrudan dördüncü bölüme atlayabilirsiniz. Cox'un en güçlü yanı, karmaşık fiziği "bu bizim hikâyemiz" duygusuyla birleştirmesi. Dizi ayrıca gökbilimin son on yılda ne kadar hızlı ilerlediğini görmek için de iyi bir başlangıç noktası.

Kısaca

• Yıl: 2021 (BBC Two)
• Yapım: BBC Studios, The Open University ortaklığıyla
• Sunucu: Brian Cox
• Bölüm: 5 bölüm, her biri yaklaşık bir saat
• Konular: Güneş, ötegezegenler, Samanyolu, kara delikler, Büyük Patlama