Proxima (Stephen Baxter): konusu, bilimi ve okuma rehberi
Stephen Baxter'ın 2013 tarihli romanı Proxima, Proxima Centauri çevresindeki Per Ardua gezegenine sürülen kolonistleri anlatır; kitabın özeti, gerçek Proxima b ile benzerliği ve okuma rehberi.
- Tür
- Roman
- Yazar
- Stephen Baxter
- İlk yayın yılı
- 2013
Proxima, İngiliz yazar Stephen Baxter'ın 2013'te Gollancz yayınevinden çıkan bilimkurgu romanıdır. Güneş'e en yakın yıldız olan Proxima Centauri'nin çevresindeki bir gezegene, kendi istekleri dışında gönderilen kolonistlerin hikâyesini anlatır. Baxter'ın Proxima/Ultima ikilisinin ilk kitabıdır; devamı Ultima 2014'te yayımlandı. Kitap, yazarın "sert bilimkurgu" damarının tipik bir örneğidir: olay örgüsü kırmızı cücelerin, gelgit kilidinin ve yıldızlararası uzaklıkların gerçek sorunları üzerine kurulur.
Kitap ne anlatıyor?
Romanın dünyasında Dünya, eleştirmenlerin aktardığına göre iklim felaketleri yüzünden büyük ölçüde yaşanmaz hâle gelmiştir; insanlık Güneş Sistemi'ne dağılmış, ABD öncülüğündeki bir BM ile bir Çin imparatorluğu arasında bölünmüştür. İki taraf da Proxima çevresindeki yaşanabilir bir gezegeni, kitapta adı Per Ardua olan dünyayı, ele geçirmek ister. Kolonistlerin çoğu gönüllü değildir; aralarında mahkûmların da bulunduğu yüzlerce kişi yıldızlar arası bir gemiyle oraya taşınır.
Kitabın ilgi çekici yanı, bu kolonizasyonu bir "ileri teknoloji zaferi" gibi değil, tarihte birçok örneği olan sömürgeleştirme çabalarına benzer, acımasız bir sürgün hikâyesi olarak anlatmasıdır. Bir eleştirmen anlatıyı İngiltere'nin Avustralya'daki ceza kolonilerine benzetir. Per Ardua'da hayatta kalmak zordur, ölüm oranı yüksektir ve yeni yerleşimciler yalnızca düşmanca bir doğayla değil, birbirleriyle de uğraşmak zorundadır.
Baxter'ın kitabında insanlar kadar yapay zekâlar da söz sahibidir. Anlatıcılar arasında bir geminin zekâsı, bir gezegen sisteminin zekâsı ve kolonistlerin yanında bırakılan bir yapay zekâ bulunur. The Register'daki bir eleştiri, romanın en iyi işlenmiş "karakterlerinin" bu zekâlar olduğunu söyler; Reactor'daki eleştirmen ise kitabı kolay okunur ve eğlenceli bulurken duygusal derinlik eksikliğine ve zaman zaman ağırlaşan bilgi aktarımına dikkat çeker.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.
Hikâye iki ana hat üzerinden ilerler. Birincisi Per Ardua'dır. Yuri Eden adlı genç bir mahkûm, Ad Astra adlı nakil gemisinde uyandırılır ve yüzlerce kişiyle birlikte gezegene bırakılır. Kolonistler küçük gruplara ayrılır, her grup kendi başına yaşam kurmaya çalışır; yönetici astronotlar ise onları kaderlerine terk eder. Gezegenin yıldıza hep aynı yüzü dönüktür, gökyüzünde güneş yerinden kıpırdamaz, yaşam biçimleri Dünya'dakinden farklıdır. Yuri ve yoldaşı Mardina bir süre sonra gruptan ayrılır ve kalıcı bir yerleşim kurmaya çalışır; bu sürgünün yarattığı sosyal ve psikolojik yük, kitabın büyük bölümünü doldurur.
İkinci hat, Güneş Sistemi'ndeki gelişmeleri izler. Burada, bilim insanı bir babanın kızı olan Stephanie Kalinski, Merkür'de eski bir teknolojiyle ve kendi ikiziyle karşılaşır. Merkür'de bulunan gizemli "çekirdekler" (kernel), yıldızlararası yolculuğu mümkün kılan, kökeni açıklanamayan nesnelerdir. Kitabın siyasi zemini de buradan beslenir: Dünya'nın iki büyük gücü hem bu teknolojiye hem de yeni gezegene sahip çıkmaya çalışır.
Üçüncü bir hat yapay zekâlara aittir. Anlatıda Angelia adlı gemi zekâsı, kolonistlerin yanında bırakılan ColU ve bir gezegen sistemini temsil eden Earthshine de yer alır; The Register'daki eleştirmen, Baxter'ın bu zekâların iç çatışmalarını insan karakterlerinden daha çok önemsediğini düşünür. Roman böylece yalnızca hayatta kalma mücadelesini değil, yapay zekâlara bırakılan sorumluluğu da işler.
Kitap, Per Ardua'daki kolonistlerin kaderini tamamen çözmeden biter. Hayatta kalanlardan bir kısmı, çekirdeklerle çalışan bir ışınlanma kapısından bilinmeyen yerlere geçer; bir kısmı da çekirdek sürücülü yıldız gemileriyle ayrılır. Bu açık uç devam romanı Ultima'ya zemin hazırlar. SF Encyclopedia ilk kitabın sonunu bir sapan gibi fırlatan bir son olarak niteler: kahramanlar, içinden Roma zırhlı bir savaşçının çıktığı bir uzay gemisiyle karşılaşır. Ultima'da ise yolcular bir geçitten geçerek Roma'nın hiç yıkılmadığı bir evrene ulaşır; The Register'daki eleştirmen bu sıçramayı inandırıcı bulmaz.
Yazar ve yazıldığı dönem
Stephen Baxter 1957'de Liverpool'da doğdu. Cambridge Üniversitesi'nde matematik okudu, Southampton Üniversitesi'nde mühendislik doktorası yaptı, ayrıca Henley Management College'dan MBA derecesi aldı. Matematik, fizik ve bilgi teknolojisi öğretmenliği yaptıktan sonra 1995'te tam zamanlı yazarlığa geçti; British Interplanetary Society'nin üyesi (fellow) olan bir mühendistir. Yazarın en bilinen eseri, evrenin doğuşundan beş milyar yıl sonrasına uzanan Xeelee Dizisi'dir. Wells'in Zaman Makinesi ve Dünyalar Savaşı romanlarına resmî devam romanları yazmış, Arthur C. Clarke ile Zaman Odisesi üçlemesini birlikte kaleme almıştır; yazarın sayfasında daha fazlası var.
Proxima, Baxter'ın bu uzun geçmişinden sonra, ötegezegen araştırmalarının hızlandığı bir dönemde çıktı. Kitap yayımlandığında Proxima Centauri çevresinde bilinen bir gezegen yoktu; yazarın kurguladığı dünya tamamen hayal ürünüydü.
Kitaptaki bilim
Romanın bilimi üç başlıkta toplanabilir: kırmızı cüce yıldızı, gezegenin kendisi ve oraya yolculuk.
Yıldız. Proxima Centauri, Güneş'ten yaklaşık 4,25 ışık yılı uzaklıktaki bir kırmızı cücedir. Kütlesi Güneş'in yaklaşık yüzde 12'si, ışıması ise yaklaşık yüzde 0,16'sı kadardır; ama manyetik olarak çok etkindir ve sık sık parlama (flare) yapar. Bu yüzden yıldızın yakınındaki bir gezegen sıcaklıktan çok, parlamaların ultraviyole ve X-ışını yükünden endişe etmek zorundadır. Baxter'ın romanı bu tehdidi önemser.
Gezegen. Per Ardua, yıldızına çok yakın bir yörüngede döner ve hep aynı yüzünü ona çevirir. Buna gelgit kilidi denir: Ay'ın Dünya'ya hep aynı yüzünü göstermesi gibi, gezegenin dönme süresi yörünge süresine eşitlenir. Kırmızı cücelerin yaşanabilir kuşağındaki gezegenlerde bu durumun sonucu, bir yüzün sürekli aydınlık, öbür yüzün karanlık olmasıdır; yaşanabilirlik ihtimali çoğunlukla gün-gece sınırındaki kuşakta aranır. Romandaki gezegende güneş gökyüzünde sabittir; yaşam ise Dünya'dakinden farklı bir yoldan, hücreler yerine birbirine bağlı "gövdeler" (stem) üzerinden gelişmiş olarak sunulur. Bu, tamamen kurgusal bir tasarımdır; bugün Dünya dışında hiçbir yaşam biçimi bilinmiyor.
Gerçeğin tesadüfü. Ağustos 2016'da ESO, "Pale Red Dot" kampanyasıyla Proxima Centauri çevresinde Proxima b'yi duyurdu. Gezegenin 11,2 günlük yörüngesi yıldızından yaklaşık 7 milyon kilometre uzaklıktadır, yaşanabilir kuşaktadır ve ilk açıklamada en az 1,3 Dünya kütlesi olarak hesaplanmıştı; sonraki değerler Dünya kütlesine daha yakındır. Scientific American'ın yazısına göre Baxter'ın hayal ettiği Per Ardua, yıldızından yaklaşık 6 milyon kilometre uzaktaydı ve kütlesi Dünya'dan yüzde 8 hafifti. Keşfi yöneten Guillem Anglada-Escudé benzerliği "ürkütücü" diye niteledi. Elbette bu tahmin değil, yönlendirilmiş bir tesadüftür: kırmızı cücenin yaşanabilir kuşağı zaten yıldıza çok yakındır ve Baxter bunu fiziğin gereği olarak kullanmıştır.
Gerçek gezegende gelgit kilidi kesin değildir. Eğer yörünge yeterince basık olursa gezegen, Merkür'ün Güneş'le yaptığı gibi 3:2 gibi bir rezonansa girip dönmeye devam edebilir. Yıldızın parlamaları ve rüzgârı da gezegenin atmosferini sıyırıp götürebilir. Proxima b üzerinde yaşam ya da atmosfer olduğuna dair bir kanıt yoktur. Aynı yıldızda 2022'de Proxima d de doğrulanmıştır; üçüncü bir aday olan Proxima c ise tartışmalıdır. Bunların daha ayrıntılı bir dökümü için ötegezegenler sayfasına bakabilirsiniz.
Yolculuk. Gerçekte oraya gitmek çok zordur: Voyager 1'in mevcut hızıyla Proxima'ya varması 70 bin yıldan uzun sürerdi. Romandaki kaçak yolculuk, Merkür'de bulunan fiktif "çekirdeklerle" mümkün olur; bu, bilimin bugün açıklayamadığı bir teknolojidir; The Register'daki eleştirmen bunları küçük solucan delikleri olarak tarif eder (solucan delikleri sayfasına bakın). Bunun yanında kitapta anılan Starwisp, gerçek bir fikirdir: Robert Forward'ın 1985'te önerdiği mikrodalgayla itilen yelken tasarımı. Günümüzde bu fikrin lazer sürümü Breakthrough Starshot projesi olarak tartışılmaktadır; ayrıntısı ışık yelkenleri sayfasında. Kitabın "mahkûmları zorla yolcu etme" kurgusu ise mühendislikten çok toplumsal bir sorudur: yıldızlar arası bir yolculuğa kim, hangi hakla gönderilir?
Etkisi ve ödülleri
Proxima, eleştirmenlerden genel olarak olumlu ama çekingen yorumlar aldı: Reactor kitabı kolay okunur ve hırslı buldu, The Register ilk kitabı övüp devamı Ultima'nın daha az inandırıcı olduğunu savundu. Elimizdeki kaynaklarda kitabın büyük bir ödül kazandığına dair kayıt yok. Etkisi, 2016'daki keşiften sonra "romanın gerçeğe şaşırtıcı yakınlığı" üzerinden yeniden gündeme gelmesiyle ölçülür. Baxter ayrıca 2016 tarihli "Obelisk" adlı öykü derlemesinde, aynı evrende geçen dört öykü yayımladı.
Bilinen bir film veya dizi uyarlaması yoktur.
Kimlere uygun? Nereden başlanmalı?
Proxima, ötegezegen haberlerini ilgiyle izleyen, sert bilimkurguyu seven ve karakter derinliğinden çok fikir yoğunluğuna değer veren okurlara uygundur. Baxter'ı ilk kez okuyacaksanız Proxima iyi bir başlangıçtır; kitap tek başına okunabilir ama sonu bilerek açık bırakılmıştır, bu yüzden devam romanı Ultima ile birlikte okunması önerilir. Yazarın Wells'e saygı duruşu niteliğindeki romanlarını (The Time Ships ve The Massacre of Mankind) ya da Clarke'la birlikte yazdığı Time's Eye ile başlayan Zaman Odisesi serisini daha tarihsel ve kurgusal bir tat için tercih edebilirsiniz. Kitabın Türkçe baskısına dair güvenilir bir kayda ulaşamadığımız için burada belirtmiyoruz.
Yazarın diğer kitaplarıTümü →
The Massacre of Mankind (Stephen Baxter): konusu, bilimi ve okuma rehberiStephen BaxterRoman
Titan (Stephen Baxter): konusu, bilimi ve okuma rehberiStephen BaxterRoman
Voyage (Stephen Baxter): konusu, bilimi ve okuma rehberiStephen BaxterRoman
The Time Ships (Stephen Baxter): konusu, bilimi ve okuma rehberiStephen BaxterRoman






























