Time's Eye (Clarke, Baxter): konusu, bilimi ve Zaman Odisesi okuma rehberi
Arthur C. Clarke ve Stephen Baxter'ın 2003 tarihli Time's Eye romanı, Dünya'nın farklı çağlardan parçalara bölündüğü ve İskender'le Cengiz Han'ın karşılaştığı Zaman Odisesi üçlemesini başlatır.
- Tür
- Roman
- Yazar
- Arthur C. Clarke
- İlk yayın yılı
- 2003
- Sayfa
- 392
Time's Eye, Arthur C. Clarke ile Stephen Baxter'ın birlikte yazdığı, 2003'te yayımlanan bilimkurgu romanıdır. Adı kabaca "Zamanın Gözü" anlamına gelir. Kitap, A Time Odyssey (Zaman Odisesi) üçlemesinin ilk cildidir. Hikâye, Dünya'nın farklı çağlardan parçalardan oluşan bir yamaya dönüştüğü bir dünyada geçer: Pakistan-Afganistan sınırında 2037'nin Birleşmiş Milletler askerleri, 1885'in İngiliz alayı, Büyük İskender'in ordusu ve Cengiz Han'ın Moğolları aynı topraklarda karşılaşır. Clarke'ın 2001'deki "gizemli yabancı gözlemciler" fikrini, tarih meraklılarına da hitap eden bir serüvene çevirir.
Kitap ne anlatıyor?
Romanın açılışında, havada hareketsiz asılı duran garip küreler (kitapta "Gözler") ve farklı çağlardan insanlar birbirine rastlar. Bunların hepsi, kitapta "Süreksizlik" denen açıklanamayan bir olayın sonucudur. Ortada iki erken insansı, 2037'den helikopterde bir BM devriyesi, 1885'ten İngiliz askerleri ve Hint sipahileri vardır. Aralarında henüz tanınmamış genç bir gazeteci olarak Rudyard Kipling de bulunur. Hikâyenin merkezindeki kişi, 2037'nin Hintli subayı Bisesa Dutt'tır; okur dünyayı onun ve birkaç kişinin gözünden izler.
Bu karışık topluluk önce birbirini anlamaya çalışır, sonra ortak bir hedefe doğru yönelir. Yörüngedeki Soyuz kapsülünde bulunan üç kişilik mürettebat (iki Rus, bir Amerikalı) ise aşağıdaki manzarayı çok farklı bir açıdan görür: Dünya, hiçbir sanayi uygarlığının izini taşımayan bir kıtalar ve çağlar kolajı hâline gelmiştir. Radyo dinlendiğinde ise Babil'den gelen tek bir sinyal bulunur. Böylece roman, tek bir noktaya, Babil'e doğru yürüyen ordulara dönüşür. Kitabın cazibesi de bu karşılaşmadadır: tüfekle tanışan bir İskender ordusu, uzay kapsülünden çıkıp kendini Moğol karargâhında bulan modern insanlar.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.
"Süreksizlik" Dünya'yı, farklı dönemlerin birbirine dikilmiş parçalarından oluşan bir dünyaya çevirmiştir; mürettebattan biri bu yeni dünyaya Rusça'da hem "barış" hem "dünya" anlamına gelen "Mir" adını önerir. 2037'den gelen Birleşmiş Milletler askerleri, 1885'in İngiliz birliğiyle ittifak kurar; iki taraf da kürelerin kendilerini nasıl bir araya getirdiğini anlamaya çalışır. Uzayda mahsur kalan Soyuz mürettebatı ise iniş yapar ve kendini on üçüncü yüzyılın Moğol ordusunun arasında bulur. Mürettebattan biri Cengiz Han'ın yanında nüfuz kazanır ve Moğolları Babil'e yöneltmeyi başarır; çünkü radyo sinyalinin ve tüm bu olayların merkezinin orada olduğuna inanır.
İki taraf Babil için yarışır. Büyük İskender'in ordusu, İndus boyunca ilerleyip İngilizlerle ittifak kurarak şehre önce varır ve orada, öteki Gözlerden çok daha büyük bir küre bulur. Moğollar şehre saldırdığında kıyasıya bir savaş çıkar; Moğol hanının ölümü orduyu büyük ölçüde geri çekilmeye zorlar, ancak küçük bir grup tapınağa ulaşır. Çatışmada İskender'in yakın dostu Hephaistion ile genç Kipling hayatını kaybeder.
Savaştan sonra Bisesa, Babil'deki büyük kürenin başında uzun zaman geçirir ve ardındaki eski, zeki varlıklarla haberleşebildiğine ikna olur; onlardan eve dönmeyi diler. Gözler onu önce harap olmuş, belki uzak bir geleceğe ait bir arazide bırakır, sonra Dünya'ya geri yollar. Bu sırada sıradan Gözler, esir tutulan erken insansıların davranışlarını sanki bir deneyin parçasıymış gibi yönlendirmeye başlamıştır; bu yaratıklardan birinin, değişmiş bir bilinçle kendi türüne yeni bir gelecek hayal etmesi, romanın en ilginç yan çizgisidir. Kitabın sonunda, kürelerin ardındaki "İlk Doğanlar"ın kimliği açıklanır: evrenin çok erken bir döneminde doğmuş, evrenin ısı ölümüne gitmesinden korkan bu varlıklar, fazla enerji tüketecek kadar gelişen uygarlıkları durdurmak ister. Bisesa Londra'ya, kızının yanına döner; ama göğün üzerinde bir Göz belirir.
Yazarlar ve yazıldığı dönem
Kitap 3 Mart 2003'te İngiltere'de Voyager, ABD'de Del Rey tarafından yayımlandı; ilk basılı baskısı 392 sayfadır, kapak çizimi David Stevenson'a aittir. Romanın üçlemedeki yeri ilginçtir: Zaman Odisesi'nin Uzay Destanı dizisiyle ilişkisi "orthoquel" diye anılır: ne öncül ne ardıl, onunla "dik" bir ilişki içinde duran bir kardeş seridir. Yine de iki seride de kimliği uzun süre belirsiz kalan, insanlığı izleyen eski bir zekâ vardır.
Stephen Baxter 1957'de Liverpool'da doğdu; Cambridge'de matematik, Southampton Üniversitesi'nde mühendislik doktorası yaptı. H. G. Wells'in Zaman Makinesi'ne yetkili devam romanı olan The Time Ships (1995) ile tanındı ve Philip K. Dick Ödülü'nü iki kez (1996, 1999) aldı. Clarke ise 1917'de Minehead'de doğdu, 1956'dan itibaren Sri Lanka'da yaşadı ve 2008'de Colombo'da öldü; 1945'te Wireless World dergisinde yayımladığı makaleyle jeosenkron uyduları öneren kişi olarak da bilinir. Baxter, Clarke'ın bir özetinden daha önce The Light of Other Days (2000) romanını yazmıştı; Time's Eye ise iki ismin birlikte yazdığı üçlemenin başlangıcıdır.
Kitaptaki bilim
Ölçüsü bozuk küreler. Romanda Göz'ün en tuhaf özelliği, çevresinin ve hacminin yarıçapla π ile değil tam olarak 3 çarpanıyla ilişkili olmasıdır. Düz (Öklid) geometride bir dairenin çevresinin yarıçapa oranı 2π'dir. Ancak kavisli yüzeylerde ve genel göreliliğin tarif ettiği eğri uzayda bu oran değişebilir; örneğin bir kürenin yüzeyinde çizilen büyük bir dairenin çevresi, yüzey üzerinde ölçülen yarıçapın 2π katından küçük çıkar. Kitabın küreleri bu yüzden "bildiğimiz fiziğin dışında" bir nesne olarak sunulur; ancak bu, yalnızca bir fikir hâlidir. Genel görelilik eğri uzaya izin verir, ama kitaptaki gibi 3 sabitini gerektiren bir şey bilinmez.
Zamanın yamalanması. Roman bir zaman yolculuğu romanı değildir; çağların parçaları yer değiştirmiştir ve insanlar zaman içinde ileri geri gitmez. Bilinen fizikte böyle bir "çağları yer değiştirme" mekanizması yoktur; zaman yolculuğu fiziği yazısında kapalı zaman eğrilerinin neden zorlu bir kuramsal konu olduğu anlatılıyor.
Isı ölümü. İlk Doğanlar'ın korkusu, fiziksel bir senaryoya dayanır: Büyük Donma (ısı ölümü) evrenin termodinamik dengeye, yani kullanılabilir enerjinin kalmadığı bir duruma gitmesidir. Bu sonuç, evrenin eğriliğine ve karanlık enerjinin yapısına bağlıdır; evrenin yassı ya da hiperbolik olması ya da karanlık enerjinin pozitif bir kozmolojik sabit olması hâlinde beklenen bir sondur. Galaksi kütlesindeki süper kütleli kara deliklerin Hawking ışımasıyla buharlaşması bile yaklaşık 10 üzeri 100 yıl alır; yani kitaptaki "acele", gerçek fiziğin zaman ölçeğiyle uyuşmaz. Bir uygarlığın enerji tüketimini sınırlayan "gözetmen" fikri ise Kardaşev ölçeği ve Fermi paradoksu tartışmalarıyla akrabadır; bilimsel bir önerme değil, kurgusal bir yanıttır.
Uzaydan bakış. Soyuz mürettebatı, Dünya'yı yörüngeden gözlemler. NASA'ya göre Uluslararası Uzay İstasyonu saniyede yaklaşık 5 mil (yaklaşık 8 kilometre) hızla yaklaşık her 90 dakikada bir Dünya'yı dolanır ve günde 16 yörünge, 16 gün doğumu ve batımı yapar; ISS ne kadar hızlı gider sayfasında bu ayrıntıyı bulabilirsiniz. Yörüngeden bakan birinin Dünya'nın çağların yamasına dönüştüğünü görmesi, romanın en çarpıcı düşünce deneyidir.
Tarihî çerçeve. Romandaki figürler gerçek dönemlere yaslanır: Büyük İskender M.Ö. 356-323 arasında yaşadı, M.Ö. 326'da Hydaspes Savaşı'nı kazandı, ordusu Hyphasis Nehri'nde ilerlemeyi reddedince geri döndü ve Babil'de öldü. Cengiz Han 1155-1167 arasında bir yılda (çoğunlukla 1162 anılır) doğdu, 1206'da "Cengiz Han" unvanını aldı ve 1227'de öldü. Rudyard Kipling 1865'te Bombay'da doğdu, Hindistan'da, Lahor'daki Civil and Military Gazette gibi yerel gazetelerde çalıştı ve 1907'de Nobel Edebiyat Ödülü'nü aldı. Kitap bu figürleri bir arada gösterirken tarihî ayrıntıları kendi kurgusuna göre kullanır; Kirkus eleştirmeni de biyografik tutarsızlıklara dikkat çekmiştir.
Üçlemenin okuma sırası
Time's Eye, A Time Odyssey üçlemesinin ilk kitabıdır:
- Time's Eye (3 Mart 2003)
- Sunstorm (29 Mart 2005): 2042'de beklenen büyük bir Güneş patlaması Dünya'yı tehdit eder; bu olayın uzak bir müdahalenin sonucu olabileceği fikri öne çıkar. Gerçekte de güçlü bir Güneş fırtınası (örneğin 1859 Carrington olayı) teknolojik altyapıyı vurabilir; roman bu kaygıyı kurguya taşır.
- Firstborn (26 Aralık 2007): üçlemenin üçüncü ve son kitabı
Üç kitabın yayın sırasıyla okunması önerilir; çünkü İlk Doğanlar'ın fikri ilk kitapta tanıtılır ve sonraki ciltler bunun üzerine kurulur.
Etkisi ve ödülleri
Kaynaklarda Time's Eye için anılan büyük bir ödül yok. Kirkus Reviews (15 Ekim 2003) kitabı sert eleştirdi: yazarların 2001'i hatırlatan fikirlerine rağmen romanı biyografik çelişkilerle dolu, tutarsız bir gerekçeyle ilerleyen ve "içerikten çok gösteriş" sunan bir iş olarak değerlendirdi. Buna karşın kitap, Sunstorm ve Firstborn ile devam eden üçlemenin başlangıcı oldu.
Uyarlamaları
Kaynaklarda kitap için anılan bir film veya dizi uyarlaması yoktur. Clarke'ın en bilinen sinema uyarlaması olan 2001: Bir Uzay Destanı filmiyle doğrudan bir bağ yoktur; ancak "gizemli yabancı gözlemciler" fikri açısından bir akrabalık görülebilir.
Kimlere uygun, nereden başlanır?
- Tarihle bilimkurguyu birleştirmeyi sevenler için eğlenceli bir ilk adım: İskender'in ordusunun tüfeklerle karşılaşması ya da Cengiz Han'ın bir uzay kapsülüyle yüz yüze gelmesi fikri, kitabın cazibesi.
- Clarke'ın 2001: Bir Uzay Destanı gibi sakin ve düşünsel tarzını bekleyenler hayal kırıklığına uğrayabilir; kitap daha çok macera ve savaş ağırlıklıdır.
- Seriye buradan başlanır; üçlemenin ilk kitabıdır ve bağımsız okunabilir ama sonunda hikâyeyi açık bırakır.
- Clarke ve Baxter'ın başka bir ortak kitabını merak edenler için: The Light of Other Days.
Yazarın diğer kitaplarıTümü →
The Lost Worlds of 2001 (Arthur C. Clarke): 2001'in yazılış günlüğü ve rehberiArthur C. Clarkeİnceleme / belgesel
Profiles of the Future (Arthur C. Clarke): Clarke yasaları, tahminleri ve rehberiArthur C. ClarkeBilim kitabı
The Exploration of Space (Arthur C. Clarke): özeti, bilimi ve okuma rehberiArthur C. ClarkeBilim kitabı
The Nine Billion Names of God (Arthur C. Clarke): öyküleri, bilimi ve rehberiArthur C. ClarkeÖykü
The Sentinel (Arthur C. Clarke): 2001'in öyküsü, bilimi ve okuma rehberiArthur C. ClarkeÖykü
The Last Theorem (Arthur C. Clarke, Frederik Pohl): konusu, Fermat ve rehberiArthur C. ClarkeRoman
























