Between Planets (Robert A. Heinlein): konusu, Venüs bilimi ve okuma rehberi

Between Planets, Amerikalı yazar Robert A. Heinlein'ın 1951'de Charles Scribner's Sons yayınevinden çıkan gençlik romanıdır. Dergi sürümü Blue Book'ta "Planets in Combat" (Gezegenlerde Savaş) adıyla yayımlanmıştı. Kitap, Heinlein'ın Scribner's için yazdığı on iki gençlik romanının beşincisidir. Bir lise öğrencisini Dünya'dan Venüs'e savuran, bağımsızlık savaşının ortasında bırakan hikâye, serideki en siyasi ve en "yetişkin" kitaplardan biri olarak anılır.

Kitap ne anlatıyor?

Roman, Güneş Sistemi'nin Dünya'nın denetimindeki bir imparatorluğa dönüştüğü bir gelecekte geçer. Kahraman Don Harvey, bilim insanı ana babasının çağrısıyla Mars'a gitmek üzere okulunu bırakır; ama yolculuk tahmin ettiğinden çok farklı bir seyir izler. Dünya ile Venüs kolonileri arasındaki gerilim savaşa dönüşünce, genç kahraman iki dünya arasında, yani romanın adındaki gibi "gezegenler arasında" kalır. Kimliği, aidiyeti ve kime bağlı olduğu sorusu hikâyenin asıl omurgasıdır.

Don uzayda doğmuştur; ana babasından biri Venüslü, biri Dünyalıdır ve bu onu hem Dünya'ya hem Venüs'e bağlar. Kitap bu ikili kimliği bir macera aracı olarak kullanır, ama aynı zamanda hangi hükûmetin kimden ne istemeye hakkı olduğunu da sorgular. Heinlein bu soruyu gençlere basit bir "iyiler ve kötüler" ayrımıyla değil, bireyin özgürlüğüyle devletin gücü arasındaki gerilimle anlatır. Roman uzay gemileri ve yörünge istasyonları olan bir macera olmasına karşın, asıl ilgisi insanların bu düzende nasıl davrandığıdır.

Kitabın en akılda kalan yanlarından biri, Venüs'ün yerli akıllı türü olan "ejderhalar"dır. Bunlardan biri, kendine Sir Isaac Newton adını vermiş bir fizikçidir. Heinlein bu yaratığı egzotik bir canavar olarak değil, Don'un güvendiği ve ona yol gösteren bir dost, bilim insanı bir karakter olarak yazar.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Don Harvey, New Mexico'daki lisesinden ana babasının isteğiyle ayrılır; Mars'taki ailesine katılacaktır. Okul müdürü, ana babasının onu olası bir savaş bölgesinden ve şüpheli görülme tehlikesinden uzaklaştırmak istediğini düşünür. Yola çıkmadan önce Don'dan eski bir aile dostunu ziyaret etmesi ve oradan bir yüzüğü babasına ulaştırması istenir. Güvenlik güçleri hem Don'u hem dostunu gözaltına alır; yüzük incelenip geri verilir, aile dostu ise "kalp yetmezliğinden" ölmüştür. Don bu açıklamanın neden bu kadar kolay verildiğini ancak sonradan anlar.

Don, Dünya yörüngesindeki istasyona gider. İstasyon hem aktarma merkezi hem askerî bir üstür. Yolculukta Sir Isaac Newton adlı Venüslü fizikçiyle tanışır. İstasyon, Dünya'nın Venüs'ü denetleme çabası yüzünden patlak veren savaşta sömürge güçlerinin baskınıyla ele geçirilir. Mars'a gidecek gemi elden çıkar. Don, ana babasından biri Venüslü olduğu için Venüs yurttaşlığını öne sürer; Sir Isaac'ın kefaletiyle isyancılarla birlikte kalmasına izin verilir. İsyancılar istasyonu yok eder; Dünya'ya dönen mekik ise telsizi kapalı olduğu için tuzaklı sanılır ve kendi ordusunca vurulur.

Venüs'e vardığında Don'un elindeki Dünya parası değersizdir. Küçük bir lokantada bulaşıkçılık yapar, genç bir kız olan Isobel ile tanışır ve ana babasına haber göndermeye çalışır. Ancak savaş yüzünden Mars'la bağlantı kesilmiştir. Dünya Venüs'e askerî güç gönderir; yörüngedeki Venüs gemileri yok edilir, kara birlikleri bozguna uğrar ve lokantanın sahibi Charlie işgalcilere direnirken ölür. Don bir güvenlik subayı tarafından sorguya alınır; asıl istenen yüzüktür, ama Don onu daha önce Isobel'e emanet etmiştir. Sorgu ilaçlı hâle gelmeden kaçar ve Venüs gerillalarına katılarak iyi bir komandoya dönüşür.

Direnişin liderleri sonunda Don'u bulur, çünkü onlar da yüzüğü aramaktadır. Isobel ve direnişin önemli isimlerinden olan babası, Don'un götürüldüğü aynı üstedir. Yüzüğün içinde Mars'taki soyu tükenmiş bir uygarlığın kalıntılarını inceleyen arkeolojik çalışmalardan çıkan bilimsel bir sır vardır. Sir Isaac'ın yardımıyla isyancılar bu bilgiden çok hızlı ve devrimci silahlarla donatılmış yeni bir gemi, Little David, yaparlar. Don, savaşçı deneyimi nedeniyle ilk uçuşa katılır; yakalanma tehlikesinde gemiyi havaya uçurmakla görevlidir. Gemi, Mars'taki isyanı bastırmaya giden Dünya filosunu durdurur ve yenilgiye uğratır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Robert A. Heinlein 7 Temmuz 1907'de Missouri'nin Butler kasabasında doğdu, 8 Mayıs 1988'de Kaliforniya'da öldü. 1929'da Deniz Harp Okulu'ndan mühendislik eğitimiyle mezun oldu, 1934'te akciğer tüberkülozu nedeniyle donanmadan emekli oldu. İkinci Dünya Savaşı sırasında Philadelphia Donanma Tersanesi'nde çalıştı. 1947-1959 arasında Scribner's yayınevi için yılda bir gençlik romanı yazdı; bunlar her sonbahar, Noel öncesi çıkıyordu. 1974'te Bilimkurgu Yazarları Derneği'nin ilk "Büyük Usta" ödülünü aldı.

Gençlik serisi sırasıyla şöyledir: Rocket Ship Galileo (1947), Space Cadet (1948), Red Planet (1949), Farmer in the Sky (1950), Between Planets (1951), The Rolling Stones (1952), Starman Jones (1953), The Star Beast (1954), Tunnel in the Sky (1955), Time for the Stars (1956), Citizen of the Galaxy (1957) ve Have Space Suit—Will Travel (1958). Serinin Mars romanı için Kızıl Gezegen yazımıza bakabilirsiniz.

Roman 1951'de, Soğuk Savaş yıllarında çıktı. Eleştirmen Jack Williamson, kitabın seriyi gençlik kitabı olmaktan yetişkin kaygılarına doğru taşıdığını yazdı; ona göre olay örgüsü oldukça geleneksel bir uzay operasıydı, ama karakterler iyi çizilmiş ve arka plan iyi tasarlanmıştı. Williamson ayrıca Heinlein'ın kitabı, devlet kurumları büyüdükçe bireysel özgürlüğün kaybolmasına duyduğu hoşnutsuzlukla bitirdiğini not eder. Bu eğilim, yazarın sonraki işlerinde de sık görülür.

Kitaptaki bilim: Venüs, Mars ve 1951'in bilgisi

Yaşanabilir Venüs

Kitap, döneminin pek çok bilimkurgusu gibi hem Venüs'ü hem Mars'ı insana elverişli gösterir. Bunun nedeni basit: 1951'de hiçbir gezegenlerarası uzay aracı fırlatılmamıştı ve ne Venüs yüzeyinin aşırı basınç ve sıcaklığı ne de Mars'taki çok düşük basınç biliniyordu. Venüs'ün gün uzunluğu bile bilinmiyordu. Venüs bulutlarla örtülü olduğu için yüzeyi gizemli kalmış, bataklık ya da okyanus hayalleri uzun süre sürdürülebilmişti.

Gerçek Venüs, NASA'nın verilerine göre, yüzey sıcaklığı yaklaşık 467 °C olan bir fırındır. Yüzeydeki basınç Dünya'da deniz seviyesindekinin 93 katıdır; NASA bunu, 900 metreden daha derin bir suyun altında olmaya benzetir. Atmosfer çoğunlukla karbondioksittir ve bulutlar sülfürik asitten oluşur. Gezegen çok yavaş döner: bir gün 243 Dünya günü sürer ve bu, 225 günlük yılından uzundur. Mariner 2 aracı 14 Aralık 1962'de Venüs'ün yakınından geçerek yüzeyin çok sıcak olduğunu gösterdi ve yaşanabilir bir Venüs hayallerini büyük ölçüde bitirdi. Magellan aracı ise beş yıllık görevinde (1994'te sona erdi) radarla bulutların altındaki yüzeyi haritaladı. Ayrıntılar için Venüs, Venüs'ün atmosferi ve Venüs'ün keşfi sayfalarına bakın. Bulutların altındaki Venüs'ü hayal eden başka bir kitap için Lucky Starr and the Oceans of Venus yazımıza göz atabilirsiniz.

İnce atmosferli Mars

Mars'ın gerçek atmosferi çoğunlukla karbondioksit, azot ve argondan oluşur ve yüzey basıncı yaklaşık 610 paskaldır; bu, Dünya'daki deniz seviyesi basıncının yüzde 0,6'sı kadardır. Bu ölçümleri yapan ilk araçlardan biri 1965'te Mariner 4 oldu. NASA'ya göre Mars'ın sıcaklığı Güneş'in altında yaklaşık 20 °C'ye çıkabilir, ama gece -153 °C'ye kadar düşebilir. Yani romandaki gibi rahatça yürünebilen bir Mars yoktur; insan orada basınçlı bir giysi olmadan yaşayamaz. Mars'ın yüzeyi için Mars'ın yüzeyi, genel bilgi için Mars sayfasına bakın.

Kaybolmuş bir uygarlık fikri

Yüzükte saklı sır, Mars'taki soyu tükenmiş bir uygarlığın kalıntılarından çıkan bilgidir. Gerçekte Mars'ta böyle bir uygarlığın izi bulunmuyor. Bugünün bilimi ise başka bir soruyla ilgilenir: NASA'nın astrobiyoloji programı, eski Mars'ta yaşam için gereken malzemelerin, yani uygun kimyasalların, kalıcı bir enerji kaynağının ve suyun bulunduğunu belirtir. Aranan şey bir uygarlık değil, mikrobik yaşamın olası izleridir. Bu ayrıntı için Mars'ın keşfi sayfası iyi bir başlangıçtır.

Bağımsızlık savaşı ve uzay hukuku

Kitabın bilimden çok toplumsal yanı da ilginçtir: koloniler ile ana gezegen arasındaki gerilim, yörüngedeki askerî istasyonlar ve uzay gemileriyle yapılan savaş. Bugünkü uzay hukuku bu senaryoyu büyük ölçüde dışarıda bırakır, ama koloni özerkliği ve kaynak kullanımı soruları Ay ve Mars planları tartışılırken yeniden gündeme gelir.

Etkisi ve ödülleri

Kaynaklarda Between Planets için büyük bir edebiyat ödülü kaydı görmedik. Dönemin eleştirileri ise çok olumluydu: Groff Conklin kitabı "olabilirin muhteşem derecede gerçek ve canlı bir resmi" diye niteledi. Anthony Boucher ve J. Francis McComas onu 1951'in en iyi bilimkurgu romanları arasında andı ve kitabı "birçok 'yetişkin' bilimkurgudan daha olgun" buldu. P. Schuyler Miller ise yapının akıcı ve mantıklı olduğunu, ama arka plan ayrıntısının Heinlein'dan beklenen düzeyde olmadığını yazdı. Kitabın kalıcı etkisi, gençlik edebiyatında siyasi bir temayı ciddiye almasındadır; Venüs'ün yerli akıllı türü ve sömürge isyanı fikri sonraki kuşak yazarlara da ilham vermiştir.

Uyarlamaları

Romanın film ya da dizi uyarlaması yoktur. 1978'de Boys' Life dergisinde aylık çizgi dizi olarak yayımlandı; bu sürümde Venüs "ejderhaları" insansı olarak çizildi ve gezegen adları değiştirildi, ama hikâyenin ruhu büyük ölçüde korundu. Sitemizde bu uyarlamaya ayrılmış bir sayfa yoktur.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Between Planets, 1950'lerin uzay macerasını ve kolonyal siyaseti birlikte seven okurlara uygundur. Kısa ve hızlı okunur; 1951'in bilimsel sınırlarını bilerek okunduğunda ise bir dönem belgesi olarak da değerlidir. Venüs'ün ve Mars'ın gerçek yüzünü öğrendikten sonra kitabı okumak, bilimkurgunun bilimle birlikte nasıl eskidiğini görmek için iyi bir yoldur.

Heinlein'a yeni başlayanlar için seri bağımsız kitaplardan oluşur; her roman ayrı okunabilir. Daha ünlü örnekler arasında Citizen of the Galaxy ve Have Space Suit—Will Travel sayılabilir. Yazarın yetişkin romanlarından Ay Zalim Bir Sevgilidir da sömürge bağımsızlığı temasını daha uzun işler. Kitabın Türkçe baskısını doğrulayamadık, bu yüzden Türkçe adı ve yayınevi verilmemiştir. Telifi süren bir eser olduğu için ücretsiz okuma bağlantısı yoktur.