Kızıl Gezegen (Robert A. Heinlein): konusu, Mars bilimi ve okuma rehberi

Kızıl Gezegen (özgün adı Red Planet), Robert A. Heinlein'ın 1949'da Scribner's yayınevinden çıkan romanıdır. Yazarın gençlere yönelik on iki romanlık dizisinin üçüncüsüdür ve insanların Mars'ı kolonileştirdiği bir geleceği iki ergenin gözünden anlatır. Kitap bir macera hikâyesi olduğu kadar, Dünya'daki bir şirketin yönettiği uzak bir koloninin siyasi bakımdan nasıl tıkandığını gösteren bir öyküdür. Aynı adı taşıyan 2000 yapımı Kırmızı Gezegen (Red Planet) filmiyle ilgisi yoktur; o film bu romana dayanmaz.

Kitap ne anlatıyor?

Hikâye, Mars'ta insan yerleşimlerinin kurulduğu bir dönemde geçer. Koloni, Dünya merkezli bir şirketin atadığı bir yönetici tarafından idare edilir ve yerleşimcilerin siyasi hakkı yoktur. Jim Marlowe ile Frank Sutton, Lowell Akademisi adlı yatılı okulda okuyan iki gençtir. Jim'in en yakın dostu ise Willis adlı bir "sıçrayan"dır: voleybol topu büyüklüğünde, tüylü, duyduğu sesleri aynen tekrarlayabilen yerli bir Mars canlısı.

Willis'in bu yeteneği, gençlerin yetişkinlerin duymalarını istemediği bir şeyi öğrenmesine yol açar. Bundan sonrası okul sıralarından çıkıp koloninin geleceğini ilgilendiren bir yolculuğa dönüşür. Roman, Mars'ın yerli yaşamını ve insanlarla yerlilerin kurduğu "su dostluğu" bağını merak uyandıran, ama yalnızca gerektiği kadar açıklayan bir biçimde işler. Heinlein'ın gençlik kitaplarının ortak özelliği burada da görülür: genç kahramanlar yetişkinlerin dünyasındaki bir adaletsizlikle yüzleşir ve kendi kararlarının sorumluluğunu alır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Willis, okulun müdürü Howe ile koloninin yöneticisi Beecher arasındaki iki konuşmayı kaydetmiştir ve bunları Jim'e olduğu gibi dinletir. Konuşmalardan iki şey anlaşılır. Birincisi, yönetici Willis'i Londra Hayvanat Bahçesi'ne satmayı planlamaktadır. İkincisi, daha ciddi olanı: yönetici, yerleşimcilerin her yıl yaptıkları mevsimlik göçü yasaklamak niyetindedir. Böylece koloni, maliyeti azaltmak adına on iki ay boyunca sert kışa katlanmak zorunda kalacaktır.

Müdür Howe, yeni evcil hayvan kurallarını gerekçe göstererek Willis'e el koyar. Jim ve Frank Willis'i kurtarır, okuldan kaçar ve durumu ailelerine, bütün koloniye duyurmak için Mars'ın donmuş kanalları boyunca binlerce kilometre yol alır. Yönetici ise yerleşimcilerin kolonide ayrılmasını önlemek için silahlı önlemlere başvurur. Yerleşimciler okul binasını geçici bir sığınak olarak ele geçirir.

Çatışmanın kökünde bir şirketin maliyet hesabı yatar: yönetici için kış masrafı azaltılacak bir kalemdir, yerleşimciler için ise yaşam kalmak ya da ölmek demektir. Bu arada Marslılar da olayın içine çekilir. Jim, Willis'le olan dostluğu sayesinde yerliler tarafından kabul edilir; Frank hastalanınca onu tedavi ederler ve gençleri hızlı bir yeraltı ulaşımıyla evlerine döndürürler. Koloninin bilimci doktoru MacRae, Marslıların bir yaşam döngüsü izlediği kuramını ortaya atar: sıçrayanlar önce yetişkinlere, yetişkinler sonra hem fiziksel hem başka düzlemlerde var olan "yaşlılara" dönüşür. Yönetici Willis'i tehdit edince Marslılar insanlara bir ültimatom verir.

Gerilim artar, iki yerleşimci ölür ve koloni bağımsızlığını ilan eder. Marslılar hem müdürü hem yöneticiyi ortadan kaldırır. Sonunda Dr. MacRae yerlilerle görüşerek insanların Mars'ta kalmasını sağlar. Hikâyenin duygusal bedeli Willis'e düşer: Jim, dostunun yetişkinliğe geçişi için onu Marslılara bırakmak zorunda kalır. Willis'in yetişkin olarak geri dönmesi kırk yıl sürecektir; bu ayrıntı kitabın ilk baskısında yayınevinin müdahalesiyle değiştirilmiştir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Robert Anson Heinlein, 7 Temmuz 1907'de Missouri'nin Butler kentinde doğdu, 8 Mayıs 1988'de Kaliforniya'nın Carmel-by-the-Sea kentinde öldü. 1929'da ABD Deniz Harp Okulu'ndan mühendislik derecesine denk bir diplomayla mezun oldu; 1934'e kadar donanmada subay olarak çalıştı, USS Lexington ve USS Roper gemilerinde görev yaptı. Bilimkurgu yazarlığına 1939'da başladı. Bilimkurgu Yazarları Derneği (SFWA) 1974'te onu ilk "Büyük Usta" ilan etti.

1947-1958 arasında Scribner's için yazdığı on iki gençlik romanı sırasıyla şunlardır: Rocket Ship Galileo (1947), Space Cadet (1948), Red Planet (1949), Farmer in the Sky (1950), Between Planets (1951), The Rolling Stones (1952), Starman Jones (1953), The Star Beast (1954), Tunnel in the Sky (1955), Time for the Stars (1956), Citizen of the Galaxy (1957) ve Have Space Suit—Will Travel (1958). Heinlein ile yayınevi arasında her yıl neyin genç okura uygun olduğu üzerine tartışma çıktı ve Kızıl Gezegen bu tartışmaların en bilinen örneklerinden biri oldu.

Scribner's'ın istediği değişikliklerden ikisi bilinir. Birincisi, MacRae'nin yetişkinlerin ve büyük çocukların tabanca taşıma özgürlüğünü savunduğu konuşmanın çıkarılmasıdır. İkincisi, Willis'in dönüşüm süresine ilişkin sonun değiştirilmesidir. Heinlein'ın ölümünden sonra kitap, Del Rey tarafından yazarın asıl niyetine uygun biçimde yeniden yayımlandı. Okurun elindeki baskının hangisi olduğuna bakması bu yüzden yerinde olur.

Kitaptaki bilim

Roman 1949'da yazıldığı için Mars'ı o dönemin bilgisiyle kurar. Kitaptaki Mars, ince çizgi çizgi kanallarla kaplı bir çöl gezegenidir. Kanallar bir antik uygarlığın kutup buzullarından suyu taşımak için yaptığı yapılar olarak anlatılır. Bu fikrin kaynağı, Mars'ın gözlem tarihindeki ünlü bir yanılgıdır: İtalyan gökbilimci Giovanni Schiaparelli 1877'de Mars'ta doğrusal izler görüp bunlara canali (kanallar, oluklar) dedi. Bu sözcük İngilizceye "canals" diye çevrilince yapay yapı çağrışımı yarattı. Amerikalı Percival Lowell kendi gözlemevini kurdu ve 1895, 1906 ve 1908 tarihli üç kitabında bunların sulama kanalları olduğunu savundu. Romandaki okulun adının Lowell Akademisi olması bu etkinin açık izidir. Eugène Antoniadi 1909'da 83 santimetrelik teleskopla baktığında kanalları göremedi; kesin sonuç ise 1965'te NASA'nın Mariner 4 uzay aracının gönderdiği kraterli, kurak yüzey görüntüleriyle geldi.

Peki gerçek Mars nasıl bir yer? NASA'nın verilerine göre Mars'ın yarıçapı 3.390 kilometredir, yani Dünya'nın yaklaşık yarısı kadar. Yüzey çekimi Dünya'nınkinin yaklaşık yüzde 38'i, yüzeydeki ortalama atmosfer basıncı ise yaklaşık 600 paskaldır, bu da Dünya'daki basıncın yüzde 0,6'sına denk gelir. Atmosfer yaklaşık yüzde 96 karbondioksit, yüzde 1,93 argon ve yüzde 1,89 azottan oluşur; yani insanın solunamaz havasıdır. Yüzey sıcaklığı en fazla yaklaşık 20 °C'ye çıkar, en düşükte yaklaşık -153 °C'ye iner. Kısacası Mars'ta insanlar basınçlı yapılar ve giysiler olmadan yaşayamaz.

Romanın mevsim kurgusunda doğru bir sezgi vardır. Mars'ın yörünge süresi 687 Dünya günüdür, yani 1,88 Dünya yılı; dönme ekseni ise Dünya'ya benzer biçimde yaklaşık 25 derece eğiktir ve gezegende mevsimler yaşanır. Bu yüzden Mars'ta her mevsim Dünya'dakinin yaklaşık iki katı sürer. Bir Mars gününe (sol) gelince, yaklaşık 24,6 saat sürer. Heinlein'ın "kışı geçirmek için göç" fikri bu uzun mevsimlerin hikâyeye dönüşmüş biçimidir. Ayrıntılı gezegen bilgisi için Mars, Mars'ın yüzeyi ve Mars'ın keşfi sayfalarımıza bakabilirsiniz.

Yerli yaşama gelince, bugüne dek Mars'ta yaşam izine dair kesin bir kanıt bulunmamıştır. NASA yalnızca kutup bölgelerinde yüzeyin hemen altında su buzu bulunduğunu belirtir. Willis ve Marslıların yaşam döngüsü bu yüzden tümüyle kurgudur; romanın Mars'ı bilimsel doğruluktan çok, o günün gökbilim mitinin edebi bir mirası olarak okunmalıdır.

Etkisi ve ödülleri

Dönemin iki tanınmış bilimkurgu yazarı kitaba sıcak baktı. Jack Williamson, romanı Heinlein'ın ilk gerçekten başarılı denemesi olarak niteledi ve Mars dekorunu mantıklı kurulmuş, inandırıcı ayrıntılarla zengin buldu. P. Schuyler Miller da inandırıcılığını ve olay örgüsünün doğal akışını övdü. Kitabın tek başına aldığı bir ödül, baktığım kaynaklarda geçmiyor.

Heinlein'ın genel başarısı ise çok yönlüdür: Hugo Ödülü'nü yaşamı boyunca dört kez kazandı (Double Star, Starship Troopers, Stranger in a Strange Land ve The Moon Is a Harsh Mistress). Mars'taki bir krater 1994'te Uluslararası Astronomi Birliği tarafından onun adını aldı; 6312 Robheinlein asteroidi de adını ondan alır. Apollo 15 astronotları Ay görevi sırasında ona saygılarını sundu; Heinlein, Apollo 11'in televizyon yayınında Arthur C. Clarke ile birlikte konuk yorumcu oldu. ABD uzay programında çalışanların çoğunun Heinlein'ın gençlik romanlarıyla büyüdüğü sıkça anılır.

Edebi bağlantı da dikkat çekicidir: Kızıl Gezegen'deki "su dostları" fikri ve Marslıların insanları ortadan kaldırabilme yeteneği, sonraki romanı Yaban Diyarlarda Yabancı'daki "su kardeşleri" kavramının habercisidir.

Uyarlamaları

Roman, 1994'te Gunther-Wahl Productions tarafından Fox Kids için animasyon mini diziye uyarlandı; ancak dizi kitaptan epeyce uzaklaşır. Sitemizde bu animasyonun sayfası yoktur. Yukarıda belirttiğimiz gibi, Val Kilmer'ın oynadığı 2000 tarihli Kırmızı Gezegen filmi bu romanın uyarlaması değildir; senaryosu Chuck Pfarrer ve Jonathan Lemkin'e aittir.

Karakterleri

• Willis kimdir? Kızıl Gezegen'in Marslı evcil dostu

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kızıl Gezegen kısa, akıcı ve gençlere yazılmış olmasına rağmen yetişkinlerin de keyifle okuyabileceği bir kitaptır. Mars'ı bir macera sahnesi olarak sevenler, sömürge-şirket ilişkisi üzerine düşünmek isteyenler ve bilimkurgu tarihine ilgi duyanlar için uygun bir başlangıçtır. Kitabın gençlik serisinde üçüncü olması okumayı engellemez; her roman kendi içinde tamamlanır.

Heinlein'ı tanımak isteyen okur için iki yol önerebiliriz. Gençlik serisiyle devam etmek isterseniz yukarıdaki sırayı izleyebilirsiniz. Yetişkin romanlarına geçmek isterseniz Ay'daki bir isyanı anlatan Ay Zalim Bir Sevgilidir, Mars'ta yetişmiş bir insanı konu alan Yaban Diyarlarda Yabancı ve Yıldız Gemisi Askerleri iyi duraklardır. Yazarın hayatı için Robert A. Heinlein sayfasına bakabilirsiniz.

Mars'ı daha gerçekçi bir bilimle okumak isterseniz Andy Weir'in Marslı romanı (filmi: Marslı), Kim Stanley Robinson'ın Mars üçlemesi ve Ray Bradbury'nin Mars Yıllıkları bu romanın doğal tamamlayıcılarıdır. Bu üçünü 1949'daki Mars'la karşılaştırmak, gezegen bilgimizin yetmiş yılda nasıl değiştiğini görmenin eğlenceli bir yoludur.