The Man Who Sold the Moon (Robert A. Heinlein): konusu, Ay bilimi ve rehberi

The Man Who Sold the Moon, Robert A. Heinlein'ın 1950'de Shasta Publishers'ın yayımladığı öykü derlemesinin adı; aynı zamanda derlemenin ortasındaki uzun öykünün (novella) başlığı. Kitap, yazarın "Gelecek Tarihi" (Future History) adıyla bilinen dizisinin ilk ciltli toplamıdır: 1939-1940 arasında dergilerde çıkmış beş öyküyü ve derlemeye ilk kez bu kitapta basılan başlık öyküsünü bir araya getirir. Başlık öyküsünün kahramanı bir mühendis ya da astronot değil, bir iş insanıdır. D. D. Harriman Ay'a gitmeyi hayatının amacı edinmiştir, ama onun asıl derdi roketi değil, parayı çözmektir.

Aşağıda önce kitabın ne anlattığını, ardından olay örgüsünün özetini, yazarı ve yazıldığı dönemi, kitaptaki Ay bilimini gerçek bilgiyle karşılaştıran bölümü, etkisini ve ödüllerini, filmle ilişkisini ve nereden başlanacağını bulacaksınız.

Kitap ne anlatıyor?

Derlemenin ilk baskısında John W. Campbell Jr.'ın bir önsözü ve Heinlein'ın kısa bir girişi yer alır. Ardından gelen metinler, yakın gelecekte geçen ve birbirine gevşekçe bağlanan altı yazıdır: "Let There Be Light" (1940), "The Roads Must Roll" (1940), başlık öyküsü, "Requiem" (1940), "Life-Line" (1939) ve "Blowups Happen" (1940). Hepsi Heinlein'ın uzun vadeli bir "gelecek tarihinin" parçalarıdır; yani öyküler ayrı ayrı okunabilir, ama aynı dünyanın farklı yıllarını gösterir.

Kitabın ortak ilgisi, teknolojinin toplumu nasıl değiştirdiğidir. Karayolları yerine hareketli yollar kurulmuş bir Amerika, uzaya fırlatılan bir nükleer reaktör, ticari uzay yolculuğu: Heinlein bu fikirleri bir bilim kurgu "buluşu" olarak değil, yöneticilik, işletme ve siyaset sorunları olarak ele alır. Başlık öyküsü bu bakımdan en çarpıcı örnektir. Ay'a ilk yolculuğu hükümetlerin değil özel bir girişimcinin düzenlediği bir dünyayı anlatır; bugün "ticari uzay" dediğimiz fikri 1950'de hayal eder.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Başlık öyküsünde Delos D. Harriman, Ay'a ulaşmak ve orayı denetimine almak isteyen hırslı ve acımasız bir iş insanıdır. Ortağı ve diğer zenginler fikre önce mesafeli yaklaşır; çünkü proje pahalı ve teknik olarak belirsizdir, üstelik bir uzay istasyonundaki patlamada nükleer roket yakıtı stoku ile elde bulunan tek uzay aracı yok olmuştur. Harriman bu direnci aşmak için parayı bir mühendislik sorunu olarak değil, bir ikna sorunu olarak ele alır. Her yatırımcıya farklı bir korku ya da çıkar gösterir: rakip bir şirket Ay'ı reklam panosuna çevirebilir, siyasi bir rakip Ay'a kendi simgesini koyabilir, televizyon ağları Ay'ı sansürsüz bir yayın istasyonu olarak kullanabilir. Ayrıca hukuki bir yoruma dayanarak Ay üzerinde mülkiyet hakkı doğduğunu ileri sürer ve sonunda Birleşmiş Milletler'in Ay'ın yönetimini kendi şirketine bırakmasını sağlar. Hatıra satışları, krater adlandırma hakları ve posta zarfları gibi küçük gelir kalemleri de planın parçasıdır.

İlk sefer, Colorado Springs yakınındaki bir üsten fırlatılan çok kademeli bir roketle yapılır ve bir pilotun komutasında Ay'a iner, sonra Dünya'ya döner. Harriman dönen aracın kapısını ilk açan kişi olur; kendi kurduğu oyunların bazı sonuçları da bu sırada ortaya çıkar. Başarı yatırımcıları coşturur ve yeni bir fırlatma sistemi ile bir Ay kolonisi planı konuşulmaya başlar. Harriman bir sonraki sefere kendisi katılmak ister, ama hissedarlar buna izin vermez: o artık şirket için riske atılamayacak kadar değerlidir. Öykü, Harriman'ın yeni yolculuğun hazırlığını uzaktan izlemesiyle biter.

Harriman'ın hikâyesi, derlemedeki "Requiem" ile tamamlanır. 1940'ta yayımlanan bu kısa öykü, olayların çok sonrasında geçer: yaşlanmış Harriman sağlık muayenelerinden geçemediği için uzay yolculuğuna alınmaz, ama yine de Ay'a gitmenin bir yolunu bulur ve Ay yüzeyine indikten kısa süre sonra ölür. Yani kronolojik olarak son gelen bu öykü, başlık öyküsünden on yıl önce yayımlanmıştı. Derlemenin öbür öyküleri başka konular işler: "The Roads Must Roll" yolların hareket ettiği bir Amerika'da yol teknisyenlerinin ayaklanmasını anlatır; "Blowups Happen" tehlikeli bir nükleer reaktörü işletmenin yarattığı psikolojik baskıyı ve reaktörün uzaya taşınması önerisini işler. "Life-Line" Heinlein'ın yayımlanan ilk öyküsüdür.

Yazar ve yazıldığı dönem

Robert A. Heinlein 7 Temmuz 1907'de Missouri'nin Butler kentinde doğdu, 8 Mayıs 1988'de California'nın Carmel-by-the-Sea kentinde öldü. 1929'da ABD Deniz Harp Okulu'ndan mühendislik derecesiyle mezun oldu, 1934'te akciğer tüberkülozu nedeniyle donanmadan ayrıldı. İlk öyküsü "Life-Line", Ağustos 1939 sayısında Astounding Science Fiction dergisinde çıktı. Bu derleme, yazarın kariyerinin ilk döneminin ürünlerini ve dönem sonrasında yazdığı başlık öyküsünü bir araya getirir.

"Gelecek Tarihi" terimini editör John W. Campbell Jr. Şubat 1941'de Astounding dergisinde ortaya attı. Serinin ilk zaman çizelgesi aynı derginin Mayıs 1941 sayısında yayımlandı; son ve en kapsamlı hâli ise 1967'de The Past Through Tomorrow derlemesinde yer aldı. Heinlein serinin öykülerinin çoğunu 1939-1941 ve 1945-1950 arasında yazdı. Başlık öyküsü bu ikinci dönemin ürünüdür: 1949'da yazıldı ve 1950'de kitapla birlikte ilk kez yayımlandı. O yıllar uzay çağının hemen öncesidir; insan Ay'a daha 1969'da gidecekti. Öykü bu yüzden bir kehanet değil, bir "olabilir mi?" denemesidir.

Kitaptaki bilim ve gerçeklerle karşılaştırma

Başlık öyküsünün bilimsel yanı mühendislikten çok ekonomi ve hukuktur. Bunun gerçek hayatla karşılaştırması kitabı değerli kılan yerlerden biridir.

Ay'ın kendisi. NASA'nın verdiği bilgilere göre Ay, Dünya'dan ortalama 384.400 kilometre uzaktadır, yüzey çekimi Dünya'nınkinin altıda biridir, güneş altında sıcaklık yaklaşık 127 °C'ye çıkar, karanlıkta yaklaşık -173 °C'ye düşer. Ay'ın çok ince bir dış atmosferi (egzosfer) vardır ve bu tabaka radyasyona ya da göktaşı çarpmalarına karşı koruma sağlamaz. Heinlein'ın dünyasında da Ay bir tatil yeri değil, tehlikeli bir ortamdır. Ay'ı ayrıntılı tanımak için Ay ve Ay'ın yüzeyi sayfalarına bakabilirsiniz.

Mülkiyet sorunu. Harriman'ın en dikkat çekici hamlesi, Ay üzerinde hukuki bir hak elde etmektir. Gerçek dünyada bu soru 1967'de Dış Uzay Antlaşması ile cevaplandı: antlaşma 27 Ocak 1967'de imzaya açıldı, 10 Ekim 1967'de yürürlüğe girdi. İkinci maddesine göre hiçbir devlet, ilan, kullanım, işgal ya da başka bir yolla Ay'ı ve diğer gök cisimlerini kendi egemenliğine katamaz. 2025'in sonu itibarıyla antlaşmanın yaklaşık 118 tarafı vardır. Ay madenciliği ve asteroit kaynaklarının çıkarılması gibi yeni etkinlikler konusunda ise antlaşma sessiz ya da belirsizdir; tartışma bugün de sürmektedir. Yani Heinlein'ın 1950'de oynadığı hukuk oyunu, bugün gerçek diplomatların ve hukukçuların üzerinde çalıştığı bir konudur.

Özel girişimle Ay yolculuğu. Öyküde Ay'a giden şey bir devlet programı değil, özel bir şirkettir. Bugün buna uzaktan benzeyen bir model NASA'nın Ticari Ay Yük Hizmetleri (CLPS) programıdır: NASA, ABD'li şirketlerden Ay'a yük taşıma hizmeti satın alır; sözleşmeler yükün entegrasyonunu, görev işletmesini, Dünya'dan fırlatmayı ve Ay yüzeyine inişi kapsar. NASA'nın verdiği bilgiye göre bugüne dek 17 Ay teslimat sözleşmesi verilmiş, 13 uygun ABD şirketi sözleşme kapsamındadır. Ancak bu model Harriman'ınkinden farklıdır: bugünkü sistemde müşteri ve yük sahibi hâlâ bir devlet kurumudur. Harriman'ın hayal ettiği, bir şirketin Ay'ı kendi hesabına işletmesiydi. Türkiye'nin Ay hedefleri için Ay Araştırma Programı sayfasına bakabilirsiniz.

Roket tasarımı. Heinlein'ın roketi çok kademelidir ve kimyasal yakıtla çalışır. Kitapla yakın bir bağı olan 1950 yapımı Destination Moon filmi ise tek kademeli, nükleer güçle çalışan bir gemi gösterir. Gerçekte insanı Ay'a götüren Apollo programı da çok kademeli, kimyasal yakıtlı roketlerle çalıştı; Apollo 11 mürettebatı Ay yüzeyinde 20 Temmuz 1969'da yürüdü. Yani Heinlein'ın mühendislik tercihi film tasarımından daha gerçekçi çıktı. Ay yolculuklarının tarihi için Ay'a yolculuklar sayfası okunabilir.

Etkisi ve ödülleri

Başlık öyküsü, 2001'de verilen 1951 Retro Hugo ödüllerinde En İyi Uzun Öykü (novella) dalını kazandı. Retro Hugo, ödülün verilmediği yıllardaki eserlere sonradan verilen bir ödüldür. Aynı dalda Theodore Sturgeon, Isaac Asimov, H. Beam Piper ve L. Ron Hubbard'ın yazıları aday gösterilmişti.

Derleme çıktığında eleştirmenler olumlu karşıladı. Anthony Boucher ve J. Francis McComas, Heinlein'ı olabilecek en iyi hâlinde bulduklarını yazdı; Damon Knight kitabı 1950'lerin en iyi on bilim kurgu kitabı arasında saydı; P. Schuyler Miller ise Heinlein'ın teknolojiyi ayrıntıya boğmadan inandırıcı kılma becerisini övdü. Başlık öyküsü, David Bowie'nin 1970 tarihli "The Man Who Sold the World" şarkısının adıyla da ilişkilendirilir.

Daha geniş ölçekte, Gelecek Tarihi dizisi 1966'da En İyi Tüm Zamanlar Serisi dalında Hugo'ya aday gösterildi; ödülü Asimov'un Vakıf serisi aldı. Karşılaştırmak isteyenler için Vakıf serisi okuma sırası sayfası var. Eleştirmen Groff Conklin seriyi gelecek tarihlerinin en büyüğü olarak nitelemişti.

Uyarlamaları

Başlık öyküsünün doğrudan bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. Ancak Destination Moon, kitapla aynı yıl, 27 Haziran 1950'de gösterime girdi; Heinlein senaryoya ciddi biçimde katkı verdi ve teknik danışmanlık yaptı. Filmin öğeleri daha çok Heinlein'ın Rocket Ship Galileo romanından gelir, ama konu ve ton olarak bu derlemedeki başlık öyküsüne daha yakın görülür. Filmde Chesley Bonestell'in Ay manzaraları öne çıkar; Lee Zavitz özel efektler dalında Akademi Ödülü aldı, film 2001'de Retro Hugo'yu da kazandı. "Requiem" 1955'te NBC'nin X Minus One radyo dizisinde oyunlaştırıldı; "The Roads Must Roll" ise Dimension X (1950) ve X Minus One (1956) için uyarlandı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, 1950'lerin bilim kurgusunu ve ticari uzay fikrinin ilk hayallerini merak edenler için uygundur. Heinlein'ın Ay Zalim Bir Sevgilidir romanını okuduysanız, buradaki Ay'ın daha erken ve daha saf bir hâlini göreceksiniz. Gençlere yönelik uzay macerası arıyorsanız Rocket Ship Galileo daha kolay bir giriştir.

• Yalnızca Ay konusunu okumak isterseniz derlemede başlık öyküsü ile "Requiem"i arka arkaya okuyun; Harriman'ın hikâyesi böylece tamamlanır.
• Dizinin devamı için bu kitaptan sonra The Green Hills of Earth (1951) derlemesine geçin.
• Öyküler yer yer eskidi: 1940'lı yılların dili, kadın karakterlerin azlığı ve dönemin siyasi görüşleri bugün göze batabilir. Ama tarihsel bir belge olarak değerlidir.

Kısacası The Man Who Sold the Moon, uzayın önce hayal, sonra iş, sonra siyaset olduğunu gösteren erken bir kitaptır; Ay'a gitmek için gerekenin yalnız roket olmadığını anlatır.