The Crack in Space (Philip K. Dick): konusu, nüfus ve Homo erectus bilimi

Philip K. Dick'in The Crack in Space romanı (Türkçede Uzaydaki Çatlak), 2080 dolaylarında aşırı kalabalık bir Dünya'yı ve bu kalabalığın çözümü gibi görünen bir paralel dünyayı anlatır. Kitap bir bilimkurgu macerası kadar bir seçim hikâyesidir: bir başkan adayı, yetmiş milyon insanı taşıyabilecek yeni bir gezegen vaat eder. Yazarın en bilinen romanları arasında sayılmaz, ama nüfus, ırk, siyaset ve "diğer Dünya" fikrini tek çatı altında toplaması bakımından Dick'in 1960'lardaki ilgilerini çok iyi gösterir.

Kitap ne anlatıyor?

Kitap, 1964'te dergide çıkan uzun bir öykünün genişletilmiş hâlidir. Bu yüzden anlatımı hızlıdır, olaylar kısa bölümler hâlinde ilerler ve Dick'in sonraki romanlarındaki sisli metafizik yerine daha doğrudan bir siyasi kurgu görülür.

Romanın Dünya'sında nüfus öylesine artmıştır ki yetmiş milyon kişi, çözüm bulunana kadar dondurulmuş hâlde bekletilmektedir. Bu insanlara kitapta "bib" denir. Bekleyenlerin büyük bölümü beyaz olmayan kişilerdir; yani nüfus sorunu, kitapta doğrudan ırk eşitsizliğiyle iç içe işlenir. Bir ulaşım cihazının arızası ise beklenmedik bir şeyi ortaya çıkarır: Dünya'ya çok benzeyen, ama üzerinde insan türünün hiç evrimleşmediği bir paralel dünya. Orada Homo erectus yaşamaktadır.

Kitabın ana hattı, bu keşfin bir seçim kampanyasının malzemesine dönüşmesidir. Başkan adayı Jim Briskin, bekleyen milyonları yeni dünyaya taşımayı vaat eder. Karşısında ise hem siyasi rakipler hem de bu planın başarısızlığı için çalışan, gizli çıkarları olan bir iş adamı vardır. Roman, bilimkurgu unsurlarını (paralel dünya, dondurulmuş nüfus) siyasi bir gerilimin içine yerleştirir; macera kısmı ikinci plandadır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Romanda Dünya, nüfus baskısı yüzünden doğum kontrolü, kürtaj ve dondurma uygulamaları gibi tartışmalı konularla boğuşan bir toplumdur. Siyaset iki büyük parti arasında bölünmüştür; bunlardan biri, ırkçı bir cephe örgütü olan CLEAN'i destekler ve Jim Briskin'in adaylığına karşı çıkar. Briskin ayrıca yörüngedeki Golden Doors of Bliss adlı eğlence istasyonuna ve kürtajın yaygınlığına karşı çıkar. Briskin, bu düzenin ilk siyahi başkan adayıdır; bazı toplumsal konularda muhafazakâr bir duruş sergiler ve bekleyen milyonlara kalıcı bir çözüm sunacağını söyler.

Ulaşım cihazı olan "scuttler"daki bir arıza, Dünya'nın bir kopyasına açılan bir geçit ortaya çıkarır. Bu dünya Homo sapiens'in hiç ortaya çıkmadığı, bunun yerine Homo erectus'un hüküm sürdüğü bir dünyadır; ayrışma noktası bir ila iki milyon yıl önceye uzanır. Kâşifler yerli canlılara "Peke" adını takar. Briskin'in kampanyası, bu dünyaya kitlesel bir göç fikri üzerine kurulur ve ilk yerleşim başlar.

Sorun, geçidin iki tarafında zamanın aynı akmamasıdır. Çatlağı genişletmek için yapılan bir güç artırımı sırasında geçit kapanır, yeniden açıldığında paralel dünyada yüz yıl geçmiştir. Bu arada Dünya'dan oraya geçmiş bir iş adamı, Pekeleri kendi amaçları için yönlendirmeye başlamıştır: onlara teknoloji öğretmiş ve kendini onların gözünde üstün bir varlık olarak sunmuştur. Bu adam, kolonileşme girişiminin başarıya ulaşmasını engellemek için çalışır. Dünya'daki insanlar için bir kapı olması gereken geçit, bir istila yoluna dönüşme tehlikesi taşır.

Sonunda adamın hilesi herkesin gözü önünde ortaya çıkar. Pekeler, onun bir tanrı değil sıradan, güvenilmez bir insan olduğunu anlayınca geri çekilir. Koloni girişimi çöker; kitapta seçimi kazanmış olan Briskin ise bu başarısızlığın sonuçlarıyla baş başa kalır. Roman bir zafer değil, kırılgan bir çözümsüzlükle biter: nüfus sorunu yerinde durmaktadır ve yeni bir kapı da açılmamıştır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Philip Kindred Dick, 1928'de Chicago'da doğdu ve 1982'de Santa Ana'da öldü. 1951'de ilk hikâyesini sattı; ilk romanı 1955'te çıktı. 1960 ile 1970 arasında yirmi bir roman yayımladı. Yüksek Şatodaki Adam (The Man in the High Castle) ona 1963'te Hugo Ödülü'nü kazandırdı.

The Crack in Space'in kökeni iki kısa metne uzanır. Dick, "Prominent Author" adlı hikâyesinde Jiffi-scuttler denen ulaşım cihazını ve onu üreten Terran Development şirketini kurmuştu; roman bu öğeleri devralır. Aralarında "Cantata 140" adlı uzun öykü de vardır ve roman bu metinden genişletilmiştir. Öykü The Magazine of Fantasy & Science Fiction dergisinin Temmuz 1964 sayısında yayımlandı. Roman 1966'da Ace Books tarafından çıktı ve yaklaşık 190 sayfadır. "Cantata 140" adı, Bach'ın 140 numaralı kantatından gelir; bu kantatanın İngilizce kısa adı "Sleepers Awake"tir ve kitapta dondurulmuş "uyuyanlara" gönderme yapar.

1966, ABD'de sivil haklar mücadelesinin sürdüğü, nüfus patlaması ve doğum kontrolü tartışmalarının gündemde olduğu bir yıldı. Roman bu kaygıların izini taşır.

Kitaptaki bilim ve gerçek dünyayla karşılaştırma

Nüfus. Kitabın Dünya'sını harekete geçiren korku, yazıldığı yılların kaygısıdır. Dünya nüfusu 1960'ta yaklaşık 3 milyara ulaşmıştı; BM tahminlerine göre 15 Kasım 2022'de 8 milyarı aştı. Üç milyardan sekiz milyara çıkış yaklaşık 62 yıl sürdü. Büyüme hızı bugün yavaşlıyor; BM projeksiyonları 9 milyara 2037, 10 milyara ise 2057 dolaylarında varılacağını gösteriyor. Kitap bu eğilimi gelecek yüzyıla taşıyarak abartır; oysa gerçek nüfus büyümesi artık yavaşlıyor.

Dondurma. Kitaptaki "bib"ler, insanların gelecekte çözülmek üzere dondurulmasının kurgusal bir ölçeğidir. Gerçekte kriyonik, kişilerin çok düşük sıcaklıkta saklanmasını ifade eder; ilk insan 1967'de, James Bedford, bu yönteme tabi tutuldu. Ana akım bilim, geri döndürmenin bugünkü bilgiyle mümkün olmadığını belirtir; Kriyobiyoloji Derneği geri döndürme düşüncesini bilimsel bir sonuç değil, bir umut ve tahmin olarak niteler. Yani kitaptaki yetmiş milyonluk bir "bekleme odası" bugünün biliminde karşılık bulmaz.

Homo erectus. Kitabın en bilimsel temasında, paralel dünyada insan yerine Homo erectus vardır. Bu tür, yaklaşık 2 milyon yıl önce ortaya çıktı ve Afrika'dan Asya ve Avrupa'ya yayıldı. Eugène Dubois ilk fosillerini 1891'de Cava'daki Trinil'de buldu ve türü 1893'te adlandırdı. Taş alet geleneği olarak Acheul teknolojisini geliştirdi; bunun en bilinen ürünü el baltasıdır. Beyin hacmi bölgeye göre farklılık gösterir; Doğu Asya'daki toplulukların ortalaması yaklaşık 1.000 cm³'tür. Bazı H. erectus toplulukları, modern insanın, Neandertallerin ve Denisovalıların ortak atası sayılan H. heidelbergensis'in atalarıdır. Türün en geç hayatta kalan kolu, Güneydoğu Asya'da yaklaşık 108.000-117.000 yıl önce yok oldu. Kitap, bu türün zekâsını ve teknik kapasitesini kurgu gereği abartır, ama "evrim başka bir yola sapsaydı ne olurdu" sorusunu ciddiye alır.

Paralel dünya. Kitabın geçidi bilimsel bir olgu değil, bir kurgu aracıdır. Fizikte "çoklu evren" olarak anılan fikirler henüz deneysel olarak doğrulanmış değildir; bu konunun bilimsel tartışması çoklu evren sayfasında anlatılıyor. Kitapta yalnızca zamanın iki taraflı farklı akması gibi gerçek dışı kurallar işler.

Etkisi ve ödülleri

Kitabın kayda geçmiş bir ödülü yoktur; Dick'in en çok konuşulan romanlarının gölgesinde kalmış bir eserdir. Yine de ırk, nüfus ve üreme hakları gibi konuları bir seçim kampanyasının içinde, bilimkurgu kılığında ele almasıyla ayrı bir yer tutar. Romanın film ya da dizi uyarlamasına dair bir kayıt bulunmuyor.

Dick'in yazarlık mirası da resmen tanındı: 2007'de Library of America serisine giren ilk bilimkurgu yazarı oldu, Flow My Tears, the Policeman Said romanıyla John W. Campbell Memorial Ödülü'nü aldı. Eserlerinin sinemaya uyarlanan örnekleri ise geniş bir izleyiciye ulaştı: Bıçak Sırtı (Blade Runner) ve Gerçeğe Çağrı (Total Recall) bunların başında gelir.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, siyasi bilimkurguyu ve "ya şöyle olsaydı" türünden fikir romanlarını sevenlere uygundur. Dick'in ruhsal ve metafizik sorulara yöneldiği romanlarından farklı olarak, burada toplumsal eleştiri öne çıkar. Yazarla ilk kez tanışanlar için en iyi başlangıç, onun daha olgun romanlarıdır; ama Dick'in 1960'lardaki ilgilerini görmek isteyenler bu kitabı kısa bir okuma olarak değerlendirebilir.

Romanın kısa uzunluğu, Dick'in o yıllardaki tempolu üretimiyle uyumludur. Kitabın tarihçesini anlamak için isterseniz önce kısa hikâye "Prominent Author"a bakabilirsiniz; ancak bu zorunlu değildir, roman kendi başına okunur. Türkçede kitap Uzaydaki Çatlak adıyla yayımlanmıştır; yayınevi bilgisini bu sayfada doğrulayamadığımız için belirtmiyoruz.