Galactic Pot-Healer (Philip K. Dick): konusu, Sirius bilimi ve okuma rehberi

Galactic Pot-Healer, Philip K. Dick'in 1969'da yayımlanan kısa romanıdır. Kitabın kahramanı Joe Fernwright, bürokratik bir gelecekteki Dünya'da kırık seramikleri o kadar ustaca onaran bir zanaatkârdır ki onarılmış nesne hiç kırılmamış gibi görünür. Sorun şu ki bu zanaata artık kimsenin ihtiyacı yoktur. Joe'nun hayatı, Glimmung adlı uzaylı bir varlığın ona gönderdiği garip bir notla değişir: not, onu işe çağırır ve karşılığını ödeyeceğini söyler.

Glimmung'un işi de en az mektubu kadar tuhaftır: Sirius yıldız sisteminin beşinci gezegeni olan Plowman's Planet'in okyanusunda batmış bir katedrali, Heldscalla'yı sudan çıkarmak. Bu rehberde kitabın konusunu, özetini, Sirius'un gerçek bilimle ilişkisini ve nereden başlanacağını bulacaksınız.

Kitap ne anlatıyor?

Romanın ilk bölümü sıkıcı ve baskıcı bir Dünya'da geçer. Joe, gazi aylığıyla yaşayan, eski eşine nafaka ödeyen ve boş ofis saatlerini dünyanın dört bir yanındaki tanıdıklarla bir telefon kelime oyunu oynayarak geçiren biridir. Bir gün aldığı notun ardından ödemenin Sirius 5'in para birimi olan "crumbles" ile yapılacağını ve miktarın büyük bir servet olduğunu öğrenir. Soruşturması, Quietude Sivil Otoritesi'nin dikkatini çeker; ajanlar ona her gün rapor vermesini söyler. Joe'nun bildiği tek şey, çağrıldığı yerin Glimmung adlı güçlü bir varlıkla bağlantılı olduğudur.

Kitap bir yandan komik, bir yandan tuhaf bir macera sunar; ama asıl ilgisi başka yerdedir: yaratıcı emek, başarısızlık ve kaderin ne kadar önceden belirlenmiş olduğu. Joe'nun zanaatı onarmaktır, yaratmak değil. Roman, onun bu sınırı aşıp aşamayacağını sorar.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Joe'nun Dünya'daki hayatı çöker. Parasının büyük kısmını başkalarına verir, tutuklanır ve yetkililerin onu çoktan fişlediğini anlar. Kaçmaya çalışırken birden kendini suyun altında, Glimmung'un bodrumunda bir sandığın içinde bulur. Glimmung onu kurtarır, ona güzel bir çanak kırığı verir ve uzay limanına gönderir. Sirius 5'e giden gemide Joe, deniz biyoloğu Mali Yojez'le tanışır. Yolcuların çoğu Glimmung'un işe aldıklarıdır: insanlar, insansılar ve insan olmayan uzmanlardan oluşan tuhaf bir ekip. Bazıları son zamanlarda polis şüphesine düşmüş, bazıları intiharın eşiğinden alınmıştır; Joe ve Mali, zorlandıklarından kuşkulanmaya başlar.

Plowman's Planet'te Joe gezegenin tek kitabını, Kalend'lerin yazdığı kitabı okur. Kitap gezegenin tarihi gibidir ama geleceği de öngörür: Glimmung'un Kalend'lerle çatıştığını, Heldscalla'yı çıkarma girişiminin başarısız olacağını ve ekibin çoğunun yok olacağını ya da değişeceğini söyler. Glimmung su ve ateşten oluşan, tekerleğe benzeyen devasa doğal biçimiyle ortaya çıkınca otelin zemini çöker. Ekip çalışma alanına gider; Joe'ya Willis adlı bir robot yardımcı verilir. Kalend'lerden biri ona kitabın başka bir sürümünü verir: Joe katedralde bulacağı bir şey yüzünden Glimmung'u öldürüp çıkarma işini sonsuza dek durduracaktır.

Joe emre karşı gelip Mali'yle birlikte sular altındaki katedrale dalar. Orada Glimmung'un karşıtı olan Kara Glimmung'un iskeletini, kendi ölü ikizini ve Heldscalla'nın karanlık bir yansıması olan kara katedrali görürler. Joe mercanla kaplı bir çömlek bulup çıkarmaya çalışırken çatlatır; içinden çıkan görüntü ve yazılar Glimmung'un sahte olduğunu söyler. Glimmung bunun bir yalan olduğunu iddia eder, ama tam Joe'yu Dünya'ya geri göndermek üzereyken Kara Glimmung sudan yükselip onu aşağı çeker. Joe ise kalır, kaçmak isteyenleri durdurur ve ekibi geri toplar ve ağır yaralı dönen Glimmung ekibi bir grup zihin hâlinde birleştirir. İlk girişim başarısız olur; sekiz gün sonra ikincisi denenir. Glimmung bu kez katedrali bir çocuğa dönüştürüp kıyıya güvenle yerleştirerek çıkarır. Mali grup zihinde kalmayı seçer; Joe kalbi kırık hâlde ayrılır. Onunla birlikte ayrılan karındanbacaklı (gastropod) bir yaratık ona onarmak yerine çömlek yapmayı denemesini söyler. Joe dener; ilk çömleği berbattır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Philip K. Dick 1928'de Chicago'da doğdu, 1982'de Santa Ana'da öldü. 1960'ların başında The Man in the High Castle ile Hugo Ödülü'nü kazandı; 1960 ile 1970 arasında yirmi bir roman yayımladı. Galactic Pot-Healer 1967-1968'de yazıldı ve 1969'da Berkley Publishing Corporation tarafından doğrudan ciltsiz kitap olarak yayımlandı; ilk baskı 144 sayfaydı ve kapağı Sanford Kossin'e aitti. Dick bu dönemde ağır bir yazma temposu sürdürüyordu. Rolling Stone'a 1975'te verdiği röportajda 1970 öncesi kitaplarının hepsini amfetamin kullanarak yazdığını söylemişti.

Glimmung karakteri bu romandan önce de Dick'in yazılarında vardı. Yazar 1966'da Nick and the Glimmung adlı bir gençlik romanını bitirmişti; bu kitap ancak 1988'de basıldı ve Galactic Pot-Healer'la bazı ögeleri paylaşır. Dick, romanı 1982'de yeniden okuduğunda Exegesis adlı günlük notlarında, Glimmung'un kendini açığa vurması gereken anda ona söyleyecek hiçbir şeyi olmadığını, çünkü bir şey bilmediğini yazmıştı. Yazar böylece kitabın ilahi bir görünüm (teofani) denemesine odaklanıyordu.

Kitaptaki bilim: Sirius gerçekte nasıl bir sistem?

Romanın bilimi neredeyse tamamen kurgusaldır; yıldızlararası yolculuk, grup zihni ve biçim değiştiren varlıklar fantastik araçlardır. Ama olay yeri, gökyüzünün en parlak yıldızı Sirius'tur ve onunla ilgili gerçekler kitabı okurken akılda tutulmaya değer.

Çift yıldız ve bir beyaz cüce

Sirius, Dünya'dan yaklaşık 8,6 ışık yılı uzaktadır. Görünür parlaklığı eksi 1,46 kadirdir; gece gökyüzünün en parlak yıldızıdır ve bir sonraki parlak yıldız olan Canopus'tan neredeyse iki kat parlaktır. Sistem aslında bir çifttir. Sirius A, Güneş'in yaklaşık 2,06 katı kütleli ve yaklaşık 25 kat parlak bir ana kol yıldızıdır; yüzey sıcaklığı yaklaşık 9.845 K'dir ve yaşı yaklaşık 242 milyon yıl olarak hesaplanır; yani Güneş'ten çok daha gençtir. Eşi Sirius B ise yaklaşık 1,018 Güneş kütleli bir beyaz cücedir: yarıçapı yaklaşık 5.634 km, yani Dünya'ya yakın bir boyuttadır ve bilinen en kütleli beyaz cücelerdendir. Sirius B'yi 31 Ocak 1862'de Alvan Graham Clark buldu. İki yıldız yaklaşık 50,1 yılda bir birbirinin çevresinde döner; aralarındaki uzaklık 8,2 ile 31,5 gökbilimsel birim arasında değişir (yıldızların yaşam döngüsü sayfası beyaz cücelerin nasıl oluştuğunu anlatır).

Plowman's Planet gerçekten var mı?

Kısa cevap: bilinmiyor, saptanmış bir gezegen yok. 2015'te Vigan ve arkadaşlarının çalışması, Sirius A'nın 0,5 gökbilimsel birim çevresinde Jüpiter'in 11 katından kütleli dev gezegenlerin bulunmadığını gösterdi. Bu sınır yalnız dev gezegenler için geçerlidir; ve bugüne dek Sirius çevresinde saptanmış herhangi bir gezegen yoktur. Yani romandaki "Sirius 5" tamamen Dick'in icadıdır.

Kitaptaki "grup zihni" ve değişken biçimli varlık gibi fikirlerin bilimsel karşılığı yoktur; Dick bunları bilimsel bir önermeden çok teolojik ve psikolojik bir metafor olarak kullanır. Gerçek astronomiyle ilişkisi kitapta Sirius'un adından ibarettir.

Etkisi ve eleştirel karşılama

Yayımlandığı dönemde eleştiriler karışıktı. Analog dergisinde P. Schuyler Miller kitabı "gerçeküstü bir biçimde büyüleyici" bulur, ama Samuel R. Delany ve Avram Davidson'ınkilere göre daha az inandırıcı olduğunu, derin bir anlamı varsa onu kaçırdığını yazar. Vector'daki bir değerlendirme Joe'nun anlamlı bir hayat arayışını macera olay örgüsünden daha önemli sayar; Samuel Mines Dick'in hayal gücünü över.

Sonraki eleştiri kitabı sıklıkla "ihmal edilmiş, zor ve eşitsiz ama önemli" bir eser olarak niteler. Kim Stanley Robinson onu yaratıcı eyleme dair kısa bir meditasyon olarak tanımlar. Stanisław Lem ise romanı Işık ile Karanlık üzerine kararsız bir mesel olarak okur. Warrick gibi bazı eleştirmenler Jungcu alegorinin fazla açık olduğunu düşünür. Kitabın Birleşik Krallık'ta 1971'de Victor Gollancz tarafından, ABD'de de Vintage (1994) ve Mariner (2013) tarafından yeniden basıldığı bilinir.

Eleştirmenler romanı genellikle üç eksende okur. İlki yaratıcı emektir: Joe bozulmuş nesneleri onaran bir adamdır; kitabın sonunda yaratmaya yeltenir ve başarısız olur, ama kitap bu girişimin kendisine değer verir. İkincisi kader ve özgür iradedir: Kalend'lerin kitabı geleceği öngörür ve öngörüleri çoğunlukla doğru çıkar, yine de kahramanlara eyleme geçebilecekleri boşluklar bırakır. Üçüncüsü dinî ve psikolojik alegoridir: Glimmung ile karşıtı arasındaki mücadele biçim ile kaos, ölüm ile yeniden doğuş, hatta bölünmüş benlik olarak yorumlanmıştır.

Uyarlamaları

Romanın bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yok. Dick'in öbür eserleri ise sinemaya çok girdi: Bıçak Sırtı (Blade Runner) ve Gerçeğe Çağrı (Total Recall) onun öykü ve romanlarından uyarlandı; Blade Runner 2049 ilk filmin devamıdır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap kısadır (ilk baskıda 144 sayfa) ve tek başına okunur; bir seriye bağlı değildir. Uzay macerası bekleyenler hayal kırıklığına uğrayabilir: Sirius burada bir dekordur, asıl mesele Joe'nun iç yolculuğudur. Dick'in zihinsel manzarasını seven, yaratıcılık ve başarısızlık üzerine tuhaf, mizahi bir mesel okumak isteyenler için uygundur. Dick'e ilk kez başlayacaksanız The Man in the High Castle daha yaygın bir giriş noktasıdır. Yazarın hayatı için Philip K. Dick sayfasına, Sirius için Sirius sayfasına bakabilirsiniz.