Orphans of the Sky (Robert A. Heinlein): konusu, nesil gemisi bilimi ve rehberi

Orphans of the Sky, Robert A. Heinlein'ın 1941'de iki ayrı uzun öykü olarak yazdığı "Universe" ve "Common Sense"in 1963'te tek kitapta toplanmış halidir. Konusu, bilimkurgunun en çok işlenen fikirlerinden birinin ilk güçlü örneklerinden biridir: Yıldızlararası yolculuk binlerce yıl sürüyorsa, gemide doğup ölen kuşaklar yolculuğun amacını ve geminin bir gemi olduğunu unutursa ne olur?

Kitabın dünyasında yolcular, kendilerini evrenin tamamı sanır. Gemi onlar için bir "Dünya"dır ve yıldızlar ya da boşluk kavramı efsaneye dönüşmüştür. Bu yazıda kitabın içeriğini, yazıldığı dönemi, nesil gemisi fikrinin bugünkü bilimle ilişkisini ve nereden başlanacağını bulacaksınız.

Kitap ne anlatıyor?

Roman, Vanguard adlı dev bir yıldız gemisinde geçer. Vanguard, kitabın önsözüne göre 2119'da Proxima Centauri'ye doğru yola çıkmıştır. Yolculuk o kadar uzun sürmüştür ki, gemideki torunlar geminin gerçek doğasını unutmuş, bir tür feudal toplum kurmuştur. Okuma yazma bilmeyen köylülerin üstünde, gemiyi yönettiğini sanan ve bilgiyi dinî bir mirasa çevirmiş bir "Bilim İnsanları" sınıfı vardır. Gemide ayrıca üst güverteleri tutan, mutasyona uğramış "muties" denen bir topluluk yaşar.

Heinlein bu düzeni, bir genç adamın gözünden anlatır. Hugh Hoyland'ın dünyası, ona öğretilen inançlardan ibarettir; ama merakı onu bu inançların dışına taşır. Kitabın asıl gücü, adeta tek bir sorunun etrafında dönmesidir: Bir toplumun "doğru bildiği" şey, o toplumun içinde bulunduğu koşulların ürünü olabilir mi?

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Hugh Hoyland, gemideki Bilim İnsanları sınıfının eğitimine bağlı bir gençtir. Geminin gerçeğini, iki başlı mutant Joe-Jim Gregory aracılığıyla öğrenir: "Dünya" aslında bir gemidir, bir yolculuğun parçasıdır ve yıldızlar gerçektir. Bu bilgi Hugh'u hem kendi toplumundan hem de ona öğretilen inançlardan koparır; çünkü gemideki herkes, kendi evrenini bütün evren sanmaktadır. "Universe" adlı birinci bölüm, bu keşfin etrafında dönen daha çok felsefi bir hikâyedir: bilginin kaybı, bir toplumun kendi geçmişini unutması ve dinin bilimin yerini alması.

İkinci bölüm olan "Common Sense"te hikâye bir bilgi savaşına dönüşür. Hugh ve onunla aynı fikirdeki küçük bir grup, gemideki farklı kesimleri birleştirmeye çalışır. Grup "Biri Hepsi İçin, Hepsi Biri İçin" anlayışını benimser (bu söz, Üç Silahşörler'den gelir); Kaptan'ın otoritesi ve mutantların çeteleri arasında çatışma çıkar. Sonunda grup Kaptan'ı devirir ve mutant çetelerini bastırır. Heinlein'ın bu bölümdeki tutumu, ilk bölümdeki felsefi gerilime kıyasla daha çok bir macera ve savaş anlatısıdır; bu yüzden H. Bruce Franklin gibi eleştirmenler ikinci bölümü birincisinden zayıf bulmuştur. Yine de iki bölüm birlikte okununca, bilgiyi yitirmiş bir toplumun kendi kendini nasıl yönettiği, otoritenin hangi inançlara dayandığı ve değişimin neden bu kadar zor olduğu görülür.

Hugh ve hayatta kalanlar, geminin yardımcı botlarından biriyle kaçar ve Proxima Centauri çevresindeki devasa bir gezegenin yaşanabilir bir uydusuna iner. Roman, ilk kez açık bir gökyüzüne bakan insanların hayretiyle biter: gemideki dar dünyanın ötesinde gerçekten bir evren vardır. Yani amaçlanan varış noktasına geminin kendisiyle değil, bir kaçış botuyla ulaşılır. Bu son, kitabın ana fikrini de özetler: insanlar, içinde yaşadıkları sınırlı dünyanın dışına çıkabildikleri anda kendi gerçekliğini yeniden kurmak zorunda kalır. Vanguard'ın kaderine Heinlein sonraki romanı Time Enough for Love'da (1973) yeniden değinir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Robert A. Heinlein 1907'de Missouri'de doğdu, 1988'de öldü. 1929'da ABD Deniz Harp Okulu'ndan mezun oldu, 1934'e kadar donanmada subay olarak çalıştı ve sonra yazarlığa geçti. İlk bölüm "Universe" 1941 Mayıs'ında, "Common Sense" ise aynı yılın Ekim ayında Astounding Science Fiction dergisinde yayımlandı. 1951'de "Universe" tek başına Dell tarafından 10 sentlik ciltsiz kitap olarak basıldı; iki öykü ilk kez 1963'te G. P. Putnam's Sons tarafından tek kitapta toplandı.

Öyküler Heinlein'ın "Gelecek Tarihi" (Future History) dizisinin parçasıdır. Bu terim, 1941'de Astounding'in editörü John W. Campbell tarafından ortaya atıldı ve aynı yılın Mayıs ayında dergide bir zaman çizelgesi yayımlandı. The Past Through Tomorrow (1967) derlemesi serinin çoğunu toplasa da bu iki öyküyü içermez; çünkü onlar zaten Orphans of the Sky olarak ayrı yayımlanmıştı. Heinlein'ın Gelecek Tarihi'nin bir başka halkası Methuselah's Children'dır; Vanguard'a ilişkin gönderme ise yıllar sonra Time Enough for Love'da yapılır.

Kitaptaki bilim

Kitabın bilimsel çekirdeği, nesil gemisi fikridir. Bu fikir Heinlein'dan önce de vardı: Robert Goddard 1918'de, Konstantin Tsiolkovski ise 1928'de uzun süren yıldızlararası yolculuklarda birden fazla kuşağın gemide yaşayacağı bir "Nuh'un Gemisi"ni tasarlamıştı. Heinlein'ın katkısı, bu fikri bir kültür çöküşü hikâyesi olarak kurmasıdır. Kurgunun asıl sorusu fiziğin değil, toplumun işleyişiyle ilgilidir.

Neden bu kadar uzun sürüyor?

En yakın yıldız sistemi Proxima Centauri, yaklaşık 4,25 ışık yılı uzaklıkta; yani yaklaşık 40 trilyon kilometre. Voyager 1'in hızıyla o yöne gitseydik, hesaplara göre yolculuk yaklaşık 73.775 yıl sürerdi. Bu yüzden bugünün teknolojisiyle bir yolcu gemisi, binlerce yıl sürecek bir yolculuğu göze almak zorunda kalır. Ancak ışık yelkenleri gibi kavramlar, çok küçük sondaları ışık hızının yüzde 20'sine çıkararak yolculuğu yaklaşık 20 yıla indirebilir. Bu, Breakthrough Starshot projesinin öne sürdüğü hedeftir; ama insan taşıyan bir gemi için geçerli bir çözüm değildir.

Proxima Centauri, kırmızı cüce sınıfında bir yıldızdır (M5.5Ve) ve kütlesi Güneş'in yaklaşık yüzde 12,5'i kadardır. 2016'da Nature dergisinde, çevresinde 11,2 günde dönen Proxima b gezegeninin keşfi duyuruldu. Heinlein'ın yazdığı zamanda başka yıldızların gezegenleri bilinmiyordu; Güneş benzeri bir yıldızın çevresinde bulunan ilk ötegezegen ise 1995'te keşfedildi. Kitaptaki "devasa bir gezegenin yaşanabilir uydusu" ise bugün de kuramsal bir olasılık olarak kalıyor. Bu konuyu Proxima b ve ötegezegenler sayfalarımızda ele alıyoruz.

Dönerek yapay yerçekimi

Vanguard'ı Heinlein, yaklaşık beş mil (yaklaşık 8 kilometre) uzunluğunda ve 2.000 fit (yaklaşık 600 metre) kalınlığında, kendi ekseni etrafında yavaşça dönen bir silindir olarak tanımlar. Dönme, merkezkaç etkisiyle yapay bir ağırlık yaratır; bu yaklaşım, bugün de uzay yerleşimleri için önerilen temel yöntemdir. NASA'nın 1970'lerdeki uzay yerleşimi tasarım çalışmalarında dönen halka ve küre biçimleri bunun örnekleridir. Kitaptaki ölçekler de, dönme hızını insanlar için rahat bir seviyede tutmak için gereken büyüklüğe yakındır.

Sosyal ve biyolojik sorunlar

Bilim insanlarının nesil gemisinin gerçek zorluklarını sıraladığı noktada, kitabın asıl konusu da çıkar. Antropolog John Moore, 200 yıl boyunca genetik çeşitliliği korumak için en az 160 kişilik bir topluluk gerektiğini hesaplamıştı; sonraki araştırmacılar (örneğin Cameron Smith) hastalık ve kazaları da hesaba katınca on binlerce kişiden söz etti. Gemi kapalı bir ekosistem olmak zorundadır; Biosphere 2 gibi deneyler bu zorlukları gösterdi. Kozmik ışınlar ise kanser ve sinir sistemi hasarı gibi riskler taşır. Heinlein'ın öngördüğü bilgi kaybı da gerçek bir kaygıdır: bir toplum, teknolojisini anlamadan kullanırsa onu yönetemez. Ayrıca doğuştan bir projenin parçası olan ara kuşakların ahlaki durumu üzerine felsefi tartışmalar da yapılıyor.

Etkisi ve ödülleri

"Universe" bilimkurgu eleştirmenlerince uzun süre nesil gemisi anlatılarının en etkili örneği sayıldı. Damon Knight 1956'da "Universe"ün hiç aşılamadığını yazmıştı. 1973'te Amerikan Bilimkurgu Yazarları Derneği (SFWA) seçkisi The Science Fiction Hall of Fame, Volume Two'ya alındı. H. Bruce Franklin ise 1980'de ilk bölümü klasik bir örnek olarak överken "Common Sense"i daha çok küçük bir macera öyküsü sayıp kadın temsilini eleştirdi.

Fikrin izi geniş: Gene Wolfe ve Brian Aldiss gibi yazarların nesil gemisi anlatılarında, Uzay Yolu'nun orijinal serisindeki "For the World Is Hollow and I Have Touched the Sky" bölümünde bu fikrin izlerini görmek mümkün. Kitabın kendisi için bilinen büyük bir ödül yok; ama etkisi tür tarihinde bir dönüm noktası.

Uyarlamaları

Bilinen film ya da televizyon uyarlaması yok. 1951'de NBC'nin Dimension X programında (26 Kasım) ve 1955'te X Minus One programında (15 Mayıs) radyo uyarlamaları yayımlandı; bu sürümlerde olaylar büyük ölçüde değiştirilmişti ve Hugh ölüyordu.

Kimlere uygun, nereden başlanmalı?

Kitap kısa ve akıcı; nesil gemisi, toplumsal çöküş ve bilginin unutulması gibi konulardan hoşlananlar için iyi bir başlangıç. Okurken birinci bölüm "Universe"ün daha güçlü olduğunu, ikinci bölümün ise daha çok hareket odaklı bir sonuç sunduğunu göreceksiniz. Heinlein'ın diğer işlerine bakmak isteyenler, uzun ömürlü bir topluluğun yıldızlara kaçışını anlatan Methuselah's Children ile devam edebilir; genç okur yönünü sevenler ise Citizen of the Galaxy ya da Tunnel in the Sky'a göz atabilir.

Bu yazı hazırlanırken doğrulanabilen bir Türkçe baskı bulamadık; bu yüzden kitabın adını özgün haliyle verdik.

• İlk yayın: 1941 (iki öykü, Astounding); tek kitap olarak 1963, G. P. Putnam's Sons.
• Tür: nesil gemisi bilimkurgusu, Gelecek Tarihi'nin bir parçası.
• Öne çıkanlar: Vanguard gemisi, unutulan geçmiş, Proxima Centauri yolculuğu.