Citizen of the Galaxy (Robert A. Heinlein): konusu, bilimi ve okuma rehberi

Citizen of the Galaxy (adı kabaca "Galaksi Vatandaşı" anlamına gelir), Robert A. Heinlein'ın 1957'de yayımlanan bilimkurgu romanıdır. Önce Astounding Science Fiction dergisinde eylülden aralığa dört sayı boyunca tefrika edildi, aynı yıl Scribner's yayınevinden kitap olarak çıktı. Heinlein'in gençlere yönelik on iki romanlık dizisinin on birincisidir ve genellikle Rudyard Kipling'in Kim romanından esinlendiği söylenir. Bir köle çocuğun yıldızlar arasında dolaşarak dört ayrı toplumun içinde yetişmesini, sonunda da kendi geçmişiyle hesaplaşmasını anlatır.

Kitap ne anlatıyor?

Romanın merkezinde Thorby adlı bir çocuk var. Hikâye, Thorby'nin bir gezegende köle pazarında satılmasıyla başlar; onu satın alan Baslim adlı "topal" lakaplı adam ona matematik, tarih ve diller öğretir. Böylece kitabın ilk bölümü, çocuğa insanca bir eğitim veren sıra dışı bir babalık ilişkisi olarak okunur. Sonraki bölümlerde Thorby, birbirinden çok farklı kurallara sahip topluluklarda yaşar: serbest tüccarların dolaştığı bir uzay gemisinin sıkı aile düzeni, bir askerî teşkilatın disiplini ve nihayetinde büyük bir şirketin yönetim odaları.

Heinlein'in bu yapıdan amacı, aynı çocuğu her seferinde başka bir "ait olma" biçiminin içine koymaktır. Kitabın eleştirmenlerce sık vurgulanan fikri, anlatılan her toplumun bir tür kölelik biçimi barındırması ve bunun kişisel özgürlükle karşılaştırılmasıdır. Yani roman, sınırlı bir uzay macerasından çok, bir insanın hangi bağlara bağlı olduğunu ve hangilerini kendisinin seçtiğini soran bir yetişme hikâyesidir. Bu nedenle olay örgüsünü bilmeden de keyifle okunur; ayrıntılar özet bölümünde.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Thorby, köle pazarında "Topal" lakaplı Baslim'in sahipliğine geçer. Baslim, çocuğa yalnızca ev işleri değil, okuma, hesap, dil ve tarih de öğretir; Baslim'in sıradan görünen hayatının ardında ise kölelik ticaretine karşı çalışan gizli bir ağın istihbarat işi yürüdüğü ortaya çıkar. Baslim'in ölümünün ardından Thorby, Serbest Tüccarlar'ın uzay gemisi Sisu'ya geçer ve gemiyi yöneten kaptan Krausa'nın ailesine kabul edilir. Gemi hayatında Thorby'nin görevi ateş kontrolüdür; korsan bir geminin etkisiz hâle getirilmesinde rol oynar ve toplulukta saygı görmeye başlar.

Baslim'in gerçek kimliği ise sonradan anlaşılır: sıradan görünen bu adam, Hegemonya Muhafızları'nın bir albayıdır ve kölelik ağına karşı gizli bir çalışma yürütür. Thorby'nin eğitimi bu yüzden rastlantı değil, bir birikimin parçasıdır; çocuğun her ortama uyum sağlamasını sağlayan şey, Baslim'in ona verdiği bilgidir. Serbest Tüccarlar'ın gemisi ise içine kapalı, anaerkil bir topluluktur ve Thorby orada dışarıdan gelip kabul edilen, sonra da çalışmasıyla saygı kazanan biri olur.

Gelişmeler, Kaptan Krausa'nın Thorby'yi bir Hegemonya askerî kruvazörüne teslim etmesiyle yön değiştirir. Orada çocuğun kim olduğu anlaşılır: Thorby aslında büyük bir yıldızlararası şirket ailesi olan Rudbek'lerin kayıp varisidir. Geri döndüğü dünyada şirketin yönetimi akrabasının elindedir ve ailenin kayboluşunun, şirketin bağlantılı olduğu kölelik ticaretiyle ilişkisi olabileceğine dair şüpheler belirir. Thorby, kendisine yakın duran Leda'nın da desteğiyle hissedar oylaması yoluna girer, şirketi yöneten John Weemsby'yi görevden alır ve denetimi ele geçirir. Hikâyenin kapanışında seçim şudur: Hegemonya'nın seçkin birimine katılıp kölelikle dışarıdan savaşmak yerine, bu mücadeleyi şirketin içinden sürdürmek. Böylece roman, kahramanın hem aile hem de ekonomik güç kazandığı, ama bunu bir ayrıcalık değil sorumluluk olarak yorumladığı bir noktada biter. Thorby'nin yolculuğu boyunca hep bir şeye ait olduğu ve hep bir şeyden ayrıldığı görülür: köle olarak sahibine, evlatlık olarak bir aileye, yetişkin olarak bir şirkete. Kitap, her aidiyetin bir bedeli olduğunu ve özgürlüğün tek başına sahip olunan bir şey değil, sorumlulukla birlikte yaşanan bir şey olduğunu söyler.

Yazar ve yazıldığı dönem

Robert Anson Heinlein, 7 Temmuz 1907'de Missouri'nin Butler kentinde doğdu, 8 Mayıs 1988'de Kaliforniya'nın Carmel-by-the-Sea kasabasında öldü. 1929'da ABD Deniz Harp Okulu'ndan mühendislik diplomasıyla mezun oldu; ciddi bir akciğer tüberkülozu yüzünden 1934'te donanmadan ayrıldı. İlk öyküsü "Life-Line", Ağustos 1939'da Astounding Science Fiction'da çıktı. İkinci Dünya Savaşı sırasında Philadelphia Deniz Tersanesi'nde Isaac Asimov ve L. Sprague de Camp ile birlikte çalıştı. Daha sonra, Science Fiction Writers of America'nın ilk Büyük Usta (Grand Master) ödülünü aldı ve çoğu kez "bilimkurgunun dekanı" diye anılır.

Heinlein, 1947'den 1958'e kadar her yıl Noel öncesinde Scribner's için bir gençlik romanı yayımladı. Yayınevinin genç okur editörü Alice Dalgliesh bu işin arkasındaki kişiydi. Citizen of the Galaxy, bu on iki kitabın on birincisidir; öncesinde Time for the Stars, sonrasında Have Space Suit—Will Travel gelir. Dizinin başka bir gezegen romanını okumak isteyenler için Kızıl Gezegen iyi bir tamamlayıcıdır. Heinlein'in 1959'da yazdığı Starship Troopers ise Scribner's tarafından reddedildi ve başka bir yayınevinden çıktı; bu yönüyle Yıldız Gemisi Askerleri, gençlik dizisinin bittiği noktayı gösterir.

Gençlere yönelik bir bilimkurgu kitabının, uzay gemisi ve macera öğelerinin yanında köleliği, esareti ve toplumsal sorumluluğu ana tema yapması dikkat çeker; Heinlein burada hızlı bir uzay macerasından çok, okuru düşündüren bir yetişme romanı kurar.

Kitaptaki bilim

Bu roman, belirli bir gezegenin ya da olgunun bilimini işleyen Kızıl Gezegen veya Ay Zalim Bir Sevgilidir gibi kitaplardan farklıdır; asıl bilimsel arka plan, insanların yıldızlar arasında seyahat eden ticaret gemileriyle yaşadığı bir gelecektir. Heinlein bu gemileri hazır bir gerçek olarak kullanır; ışık hızı sınırının nasıl aşıldığını açıklamak hikâyenin ilgisi değildir. Romanın ilgisi mühendislikte değil, gemi gibi dar bir toplumun kurallarındadır.

Bugünün bilgisiyle bu fikirle karşılaştırma yapmak kolaydır. Güneş'e en yakın yıldız sistemi Alfa Centauri'dir; bu sistemin en yakın üyesi Proxima Centauri yaklaşık 4,25 ışık yılı uzaktadır. Voyager 1 saniyede yaklaşık 17 kilometre hızla gidiyor; bu hızla doğrudan o yıldıza yönelseydi, oraya 70 bin yılı aşkın sürede, yaklaşık 73.775 yılda ulaşırdı. Roman ise yıldızlar arası yolculuğu aylar ve yıllar mertebesinde bir ticaret rutini olarak kurar; bunun gerçek fizikte şimdilik karşılığı yoktur. Bilinen fizik kuralları ışık hızının aşılmasına izin vermez; bu nedenle romandaki ulaşım, bilimden çok anlatının kullandığı bir varsayımdır.

Romanın adındaki "galaksi" ile bugünkü astronomideki galaksinin farkını görmek, ölçek duygusunu yerine oturtur: Samanyolu'nun kendisi yüz binlerce ışık yılı genişliğindedir ve romandaki ticaret rotaları bunun yanında küçük bir köşedir. Ölçeği görmek isteyen okur için Samanyolu galaksisi ve galaksiler sayfaları iyi bir başlangıçtır.

Heinlein'in gençlik romanları: dizi içindeki yeri

Scribner's için yazılan on iki gençlik romanı yayın sırasıyla şöyledir:

• Rocket Ship Galileo (1947)
• Space Cadet (1948)
• Red Planet (1949)
• Farmer in the Sky (1950)
• Between Planets (1951)
• The Rolling Stones (1952)
• Starman Jones (1953)
• The Star Beast (1954)
• Tunnel in the Sky (1955)
• Time for the Stars (1956)
• Citizen of the Galaxy (1957)
• Have Space Suit—Will Travel (1958)

Bu liste bir okuma sırası zorunluluğu getirmez; kitaplar ayrı hikâyeler anlatır. The Puppet Masters (1951) ve Double Star (1956) ise bu dizinin parçası değil, yetişkin okura yazılmış romanlardır.

Etkisi ve değerlendirmeler

Romanın etkisi daha çok eleştirmen yorumlarına ve Heinlein'in gençlik dizisindeki yerine dayanır. Dönemin Galaxy dergisi eleştirmeni Floyd C. Gale, Heinlein'in tutarlı bir mantıkla yazdığını ve her zaman eğlendirdiğini belirtti. The New York Times'ta Villiers Gerson ise kitabı, o yıl yayımlanan bilimkurgu maceralarının yüzde 99'undan daha iyi buldu; yine de yapısal zayıflıklar ve gevşek bir son olduğunu da kaydetti. Bu iki görüş, kitabın hem sevildiği hem de en çok eleştirildiği noktayı gösterir: çok katmanlı bir yetişme hikâyesi kurar, ancak son bölüm hızlı ve kısa kalır.

Heinlein'in bu romanda kullandığı bir kalıp, kahramanın görece cahillikten bilgiye ilerlemesi ve karşısına çıkan sorunları öğrenerek çözmesidir. Thorby'nin Baslim'den aldığı eğitim, hikâyenin sonunda şirket yönetiminde işe yarar; yani kitabın iddiası, bilginin özgürlüğün bir aracı olduğudur.

Uyarlamaları

Romanın sinema ya da televizyon uyarlaması yoktur; kataloglarda yalnızca 2015 tarihli bir çizgi roman uyarlaması görünür. Dolayısıyla kitapla tanışmanın yolu doğrudan metindir.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

• Gençlik bilimkurgusu sevenlere: Dizinin diğer kitaplarından bağımsız, kendi içinde tamamlanan bir hikâye anlatır; önce bu romanı okumak bir engel oluşturmaz.
• Toplum ve özgürlük temalarını sevenlere: Bir çocuğun gözünden köleliği, ait olmayı ve sorumluluğu işler.
• Heinlein'i ilk kez okuyanlara: Daha tartışmalı Yıldız Gemisi Askerleri ya da Yaban Diyarlarda Yabancı yerine, daha sakin bir giriş için uygundur.
• Bilim arayanlara: Güçlü bir fizik anlatısı beklemeyin; asıl ilgi toplum ve karakterdedir. Daha bilimsel bir Heinlein için Mars ve Ay kitaplarına bakılabilir.

Romanın bir sonraki adımı olarak Heinlein'in öteki gençlik kitaplarından Have Space Suit—Will Travel ve ayrıca yetişkinlere dönük Double Star ile The Puppet Masters önerilir.