Martian Time-Slip (Philip K. Dick): konusu, Mars bilimi ve okuma rehberi

Philip K. Dick'in Martian Time-Slip adlı romanı (Türkçede Mars'ta Zaman Kayması), Mars'ı kahramanlık destanlarının değil, su kıtlığının, sıkıcı bürokrasinin ve kırık ruhların mekânı olarak çizen bir bilimkurgudur. Kitap 1963'te dergide tefrika edildi, 1964'te kitap olarak çıktı. Kırmızı gezegende kurulmuş yoksul bir koloniyi anlatır; bu koloninin hem insan eliyle ezilen yerlilerini hem de ruhsal çöküşün kıyısında yaşayan sakinlerini bir araya getirir. Bu sayfada kitabın neyi anlattığını, bilimle nerede buluştuğunu ve okumaya nereden başlanabileceğini bulacaksınız.

Kitap ne anlatıyor?

Romanın dünyası, Dünya'nın aşırı kalabalıklaştığı ve Mars'ın koloniler için bir çıkış kapısı gibi pazarlandığı bir gelecektir. Ancak koloni kâğıt üzerindeki vaadin çok uzağındadır: su azdır, ulaşım zordur, her şey Dünya'dan gelen yardıma ve bir avuç güçlü adamın keyfine bağlıdır. Bu adamlardan biri, suyu elinde tutan sendikanın başındaki Arnie Kott'tur. Bir diğeri, aklını kaybetme korkusuyla Mars'a göç etmiş bir tamirci olan Jack Bohlen'dir. İkisinin yolu, dünyayı bizden farklı algılayan bir çocuk üzerinden kesişir.

Kitap bir "Mars macerası" gibi başlamaz, bir mahalle romanı gibi başlar: komşuluklar, aldatmalar, iş çevreleri, küçük hesaplar. Bilimkurgu unsurları bu gündelik dokunun içine yerleştirilmiştir. Okurun hissettiği asıl gerilim, bir karakterin gerçeklik algısına ne kadar güvenebileceği sorusundan doğar. Dick'in sonraki romanlarında yoğunlaşacak "gerçek nedir?" sorusu burada henüz bir koloni hikâyesinin içindedir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Jack Bohlen, şizofreni belirtilerinden kaçmak umuduyla Mars'a yerleşmiş bir tamircidir. Koloninin kıyısında kuruduğu hayat, onu bir yandan suyu denetleyen sendikanın başkanı Arnie Kott'la, bir yandan da gezegenin eski sakinleri olan Bleekmen'le karşılaştırır. Bleekmen, kolonistlerin gözünde değersiz bir halktır; oysa bu halkın kendine ait kutsal nesneleri ve gelenekleri vardır.

Kott, otizmli bir çocuk olan Manfred Steiner'ın gelecekle ilgili bir şeyler sezdiğini öğrenince onu kendi çıkarı için kullanmaya karar verir. Çocuğu konuşturabilecek bir cihazı yapmak için Jack'i işe alır. Bu görev, Jack'in kendi kırılgan ruh sağlığını da tehdit eder; üstelik evliliği, Kott'un çevresindeki kadınlarla kurulan ilişkiler ve karşılıklı ihanetler yüzünden zaten gerilmiştir. Manfred'in dünyası zamanın hızla aktığı, geleceğin ve çürümenin birbirine karıştığı bir dünyadır; çocuk kendi geleceğinin bir tür bakımevinde geçeceğini görür ve bundan dehşet duyar.

Çocuğun babası kolonide kaçakçılıkla geçinen biridir ve olaylar başlamadan önce intihar etmiştir; işini devralan yardımcısı Otto Zitte ise Kott'a karşı kin biler, çünkü Kott o işi bombalatmıştır. Bu arada Jack'in babası Dünya'dan gelir ve arazi spekülasyonuyla zengin olmak ister. Arazinin değerlenmesine yol açacak plan, Manfred'in sezgileriyle ilişkilidir. Kott ise çocuğun yeteneğini daha da ileri götürmeyi, hatta Bleekmen'in kutsal saydığı bir kayayı geçmişe dönmek için kullanmayı kafasına koyar. Romanın doruk noktasında olaylar farklı bakış açılarından yinelenir, gerçeklik giderek bulanıklaşır.

Kott'un geçmişi düzeltme girişimi başarısız olur; kendi yaptığı hataları aynen tekrar eder. Sonunda eski bir hasmının attığı kurşunla ölür, ama son anlarında yaşadıklarını yine bir sanrı sanır. Manfred, ayrılan Bleekmen'in yanına sığınarak kurtulur. Kitabın son bölümü, çocuğun yaşlı hâline işaret eder: Manfred, kendisini bekleyen kaderi değiştirmeyi başarmış görünür.

Yazar ve yazıldığı dönem

Philip Kindred Dick, 16 Aralık 1928'de Chicago'da doğdu, 2 Mart 1982'de Santa Ana, Kaliforniya'da öldü. 1951'de ilk hikâyesini sattı; ilk romanı Solar Lottery 1955'te çıktı. Yazarlık hayatı boyunca kırktan fazla roman ve yüzden fazla hikâye yazdı; 1960 ile 1970 arasında yirmi bir roman yayımladı. 1975'te Rolling Stone'a verdiği söyleşide, 1970'ten önceki kitaplarını amfetamin kullanırken yazdığını söylemişti. Hızlı üretim tempo ve ekonomik sıkıntı, bu dönemin kitaplarının ortak koşuludur.

Martian Time-Slip, bu üretken yıllardandır; Dick'in yayın kayıtlarına göre 1962'de yazıldı. Roman önce Worlds of Tomorrow dergisinin Ağustos, Ekim ve Aralık 1963 sayılarında All We Marsmen adıyla tefrika edildi. Ballantine Books'un 1964'teki kitap basımı, tefrikayla neredeyse aynıdır; yalnızca bölüm kesimleri farklıdır. İlk basım 220 sayfadır.

Kitaptaki bilim: Mars ve zihin

Romanın yazıldığı yıllarda Mars hâlâ gizemli bir gezegendi. 1877'de Giovanni Schiaparelli'nin gördüğü çizgilere "canali" (kanallar) demesi, Percival Lowell gibi gözlemcilerin bunları yapay sulama kanalları olarak yorumlamasına yol açmıştı. Bu düşünce, Mars'ın yaşlı bir uygarlığa ev sahipliği yaptığı fikrini yıllarca canlı tuttu. Mariner 4 aracı 14 Temmuz 1965'te Mars'ın yanından geçti ve NASA'nın verdiği bilgiye göre 21 tam görüntü gönderdi. Görüntüler, gezegeni kraterli ve kurak bir dünya olarak gösterdi ve zeki yaşam hayalini ciddi biçimde zayıflattı. Yani Dick romanı yazarken bu gerçekler henüz bilinmiyordu; kitabın Mars'ı, bilgi ile hayal arasındaki o ara dönemin ürünüdür.

Bugün bildiklerimiz ise kitabın kıtlık vurgusunu şaşırtıcı biçimde haklı çıkarır. NASA'ya göre Mars'ın yarıçapı yaklaşık 3.390 kilometredir, yani Dünya'nın kabaca yarısı kadardır. Yüzey sıcaklığı 20 °C ile -153 °C arasında değişir. Atmosfer o kadar incedir ki yüzeyde sıvı su kalıcı olarak var olamaz; su, kutup bölgelerinde ve yüzeyin hemen altında buz olarak bulunur. Yayımlanmış ölçümlere göre Mars'ın ortalama yüzey basıncı Dünya'nınkinin yalnızca yüzde 0,6'sı kadardır, yüzey çekimi ise Dünya'nınkinin yaklaşık yüzde 38'idir. Toprakta insan sağlığı için tehlikeli perklorat tuzları da bulunur. Gezegenin ayrıntıları için Mars, Mars'ın yüzeyi ve Mars'ta su sayfalarına bakabilirsiniz; keşif tarihi Mars'ın keşfi sayfasındadır. Gezegeni Dünya'ya benzetme fikrinin bilimsel tartışması ise terraforming sayfasında anlatılıyor.

Romanın ruhsal temalarında bilim ile kurgu birbirinden ayrılmalıdır. Kitaptaki psikoterapistin ileri sürdüğü "akıl hastalığı zaman algısının bozulmasıdır" kuramı, romanın kendi içinde geçerli bir fikirdir; tıbbın kabul ettiği bir açıklama değildir. Otizm tarihi de burada ilginç bir arka plan sunar: Leo Kanner 1943'te "erken çocukluk otizmi"ni tanımladı, Hans Asperger da 1944'te benzer örüntüleri belgeledi. 1950'ler ve 1960'larda otizm çoğu zaman çocukluk şizofrenisiyle karıştırıldı; ikisi ancak 1980'de DSM-III ile ayrı tanılar olarak sınıflandı. Dick'in kitabı tam da bu karışıklığın hüküm sürdüğü yıllarda yazıldı. Manfred'e bugün bakarsak, dönemin tıbbi bakışının sınırlarını da görürüz.

Romanda bir de uzay yolculuğunun doğurduğu gizli sorunlar vardır: koloni, yolculuk sırasında oluştuğu söylenen genetik bozulmaları ve anormal doğumları, yatırımcıları ürkütmemek için saklar. Uzay radyasyonu gerçekten de uzun yolculuklar için ciddi bir sağlık konusudur; ancak kitaptaki mutasyonlar kurgusal bir abartıdır. Mars yüzeyinde ölçülen ortalama radyasyon dozu günde yaklaşık 0,64 milisievert olarak bildirilir, bu da Dünya yörüngesindeki istasyonlardakinden yüksektir.

Etkisi ve eleştirel karşılık

Romanın bugün sık sık anılmasının nedeni bilimsel öngörüleri değil, sömürgecilik ve iklim üzerine söyledikleridir. Eleştirmenler Bleekmen'in ezilişini, Batı'nın yerli halklara yaptıklarının bir benzetmesi olarak okur. Elena Corioni gibi araştırmacılar, kitabın kolonistleri Mars'ın iklimini de Dünya'nınki gibi yok etmeye yazgılı bir kapitalist düzen olarak çizdiğini savunur. Kitaptaki "Public School" adlı okul, tarihin doğru biçimde öğretildiği sanılan, ama aslında yalnızca tek bir bakışı sürdüren bir kurum olarak da yorumlanır. Roman hakkında yazılan akademik çalışmaların çoğu olumludur.

Bu romanın bir film olarak kavuşmaya yaklaştığı anlar da oldu. Brian Aldiss, Stanley Kubrick'i romanı sinemaya uyarlamaya ikna etmeye çalıştı, ama Kubrick bu öneriyi hemen geri çevirdi. 2013'te yazar-yönetmen Dee Rees bir film uyarlaması planladı; proje tamamlanmadı, fakat Rees'in Dick'in kızı Isa Dick Hackett'la tanışmasını sağladı ve bu tanışıklık Electric Dreams dizisinin doğmasına katkı yaptı. Dizinin on bölümünün hiçbiri bu romana dayanmaz. Kitabın iki ayrı sesli kitap kaydı vardır (1998 ve 2007, Grover Gardner'ın okumasıyla).

Dick'in diğer eserleri sinemada çok daha görünür oldu: Bıçak Sırtı (Blade Runner) ve Gerçeğe Çağrı (Total Recall) onun eserlerinden uyarlandı. Martian Time-Slip ise bu yapımlardan daha sessiz, daha yavaş ve daha ruhsal bir kitaptır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, hızlı uzay macerası arayanlara göre değildir. Karakter odaklı, sosyal eleştirisi güçlü bilimkurguyu sevenler için iyi bir seçimdir. Mars'ı bir macera sahası olarak değil, insanların kendi sorunlarını beraberinde taşıdığı bir yer olarak okumak isteyenlere de hitap eder. Dick'le ilk kez tanışacaksanız, onun daha kısa ve ünlü eserleriyle de başlayabilirsiniz; ancak yazarın Mars'ı, ruh sağlığını ve gerçeklik algısını nasıl ele aldığını görmek istiyorsanız bu roman iyi bir başlangıçtır. Kitabı okurken karakter adlarını ve ilişkileri not almak işinizi kolaylaştırır; olaylar kalabalık bir kadro etrafında döner.

Mars'ın başka yazarlarca nasıl hayal edildiğini görmek için sitedeki The Sands of Mars rehberine, gezegenin NASA tarihine de On Mars sayfasına göz atabilirsiniz. Türkçede kitap Mars'ta Zaman Kayması adıyla Altıkırkbeş Yayınları tarafından basılmıştır.