S Is for Space (Ray Bradbury): öyküleri, Mars bilimi ve okuma rehberi

S Is for Space, Ray Bradbury'nin 1966'da Doubleday tarafından yayımlanan öykü derlemesidir. İlk baskısı yaklaşık 239 sayfadır ve içinde 16 öykü bulunur. Kitap, kütüphanelerin gençlik bölümleri için derlendi ve Bradbury'nin 1962'de çıkan R Is for Rocket derlemesinin devamı niteliğindedir. Yani ortada yeni yazılmış bir kitaptan çok, yazarın daha önce yayımlanmış öykülerinden oluşan bir seçki vardır. İçinde Mars'a kaçan aileler, çocuklarla temasa geçen yabancılar, nükleer savaş korkusu ve ilk roket uçuşu gibi konular birbirine karışır.

Kitap ne anlatıyor?

Derlemedeki öyküler şu sırayla yer alır: "Chrysalis", "Pillar of Fire", "Zero Hour", "The Man", "Time in Thy Flight", "The Pedestrian", "Hail and Farewell", "Invisible Boy", "Come into My Cellar", "The Million-Year Picnic", "The Screaming Woman", "The Smile", "Dark They Were, and Golden-Eyed", "The Trolley", "The Flying Machine" ve "Icarus Montgolfier Wright". Öykülerin türü de tonu da birbirinden çok farklıdır: korku, gerilim, hafif bir masal ve bilimkurgu aynı kitapta yan yana durur.

Derleme bir bütün olarak tek bir hikâye anlatmaz. Ama kitabı bir arada tutan iki şey görülür: uzayın ve teknolojinin insana ne yaptığı sorusu ile Bradbury'nin gündelik hayata fantastik bir gözle bakışı. Bradbury'nin daha önce Mars Yıllıkları ve Resimli Adam kitaplarında işlediği temalar burada da, genç okura uygun bir yoğunlukta yeniden karşımıza çıkar.

Kitabın bir seçki olduğu, öykülerin başka kitaplarla ortak olmasından da anlaşılır. Örneğin "Dark They Were, and Golden-Eyed" ilk kez Ağustos 1949'da Thrilling Wonder Stories dergisinde "The Naming of Names" adıyla çıkmıştı; "The Million-Year Picnic" ise Mars Yıllıkları'nın son bölümü olarak da bilinir. Dört öykü, yani "The Pedestrian", "Invisible Boy", "The Flying Machine" ve "Hail and Farewell", The Golden Apples of the Sun derlemesinde de yer alır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Derleme tek bir olay örgüsü taşımadığı için, aşağıda öykülerin ana fikirleri gruplar hâlinde özetlenmiştir.

Mars ve atom savaşı öyküleri. "The Million-Year Picnic", bir ailenin Mars'a kaçışını anlatır. "Dark They Were, and Golden-Eyed", dünyayı saran bir savaş sırasında Mars'a gönderilen kolonistlerin zamanla fiziksel olarak dönüşmesini, gözlerinin altın rengine, tenlerinin koyulaşmasına ve Dünya'ya bağlılıklarını yitirmelerine varan bir sürecin hikâyesidir. "The Smile", nükleer savaş sonrası sanatın yok edilmesini konu alır. Bu üç öyküde de savaş, kaçış ve kaybolan bir dünya duygusu öne çıkar.

Uzay ve gelecek öyküleri. "Pillar of Fire" 2349 yılında geçen bir korku-bilimkurgu öyküsüdür. "The Man", ıssız bir gezegene inen bir roketle ilgilidir. "Icarus Montgolfier Wright", ilk roket uçuşunu anlatır ve başlığı havacılık öncülerinin adlarını bir araya getirir. "Zero Hour" yabancı varlıkların çocuklarla temasını, "Come into My Cellar" ise mantarlar üzerinden gelen bir uzaylı istilasını konu alır. "Time in Thy Flight" bir zaman makinesiyle yapılan gezi öyküsüdür, "Chrysalis" ise bir başkalaşım hikâyesidir.

Toplum ve teknoloji öyküleri. "The Pedestrian", televizyona bağımlı bir toplumu anlatır. "The Flying Machine" eski Çin'de geçen bir icat öyküsüdür. "Hail and Farewell" gençlikte donup kalmış bir adamı konu alır.

Daha hafif ve farklı tonlu öyküler. "Invisible Boy" komik bir görünmezlik masalıdır; "The Screaming Woman" bir gizem-gerilim öyküsüdür; "The Trolley" son tramvay yolculuğunu anlatır.

Kitabın sonunda tek bir kapanış yoktur; her öykü kendi sonunu getirir, okuyucuya ise bir dizi küçük kapanış kalır. Bu yapıdan çıkan ortak sonuç şudur: Bradbury'de uzay bir bilim konusundan önce bir ayna olarak durur. Roketler, kolonistler ya da yabancılar öykülerin merkezinde görünse de asıl konu çoğu zaman insanın kendi hâlini yeni bir yerde yeniden görmesidir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Ray Bradbury 22 Ağustos 1920'de Waukegan, Illinois'de doğdu ve 5 Haziran 2012'de Los Angeles'ta öldü. 1938'de bilimkurgu öykülerini fanzinlerde yayımlamaya başladı, 24 yaşında tam zamanlı yazar oldu. Mars Yıllıkları (1950), Resimli Adam (1951) ve Fahrenheit 451 (1953) en bilinen kitapları arasındadır. 2004'te National Medal of Arts, 2007'de Pulitzer Ödülü'nün özel atıf ödülünü aldı. Ay'daki bir krater (Dandelion) ve Mars'taki Bradbury Landing onun adını taşır. Ayrıntılar için Ray Bradbury sayfasına bakabilirsiniz.

S Is for Space'in derlendiği 1960'ların ortası uzay çağının en hareketli yıllarıydı. Kitabın yayımlanmasından kısa süre önce, Mariner 4 sondası Mars'ın yanından geçmişti. Seçkideki öykülerin birçoğu ise çok daha önce yazılmıştı; örneğin "Invisible Boy" 1945, "Dark They Were, and Golden-Eyed" 1949, "The Pedestrian" 1951 tarihlidir. Yani kitabın bilimkurgusu Mars'ın yakından görülmesinden önceki bir bilim anlayışıyla yazılmış metinlere dayanır.

Kitaptaki bilim: Bradbury'nin Mars'ı ile gerçek Mars

Derlemedeki Mars öyküleri, gezegenin gerçeklerinden çok bir ruh hâlini anlatır. Bradbury'nin Mars'ı nefes alınabilen, insanın dönüşebildiği, ikinci bir Dünya gibi bir yerdir. Gerçek Mars ise çok farklı çıktı.

Bu farkı ortaya çıkaran ilk veri, S Is for Space'ten bir yıl önce gelmişti. NASA'nın Mariner 4 sondası 28 Kasım 1964'te fırlatıldı ve 14 Temmuz 1965'te Mars'ın yaklaşık 9.846 km yakınından geçti. Araç 21 tam fotoğraf (ve 22. fotoğrafın 21 satırı) çekti. Görüntüler, Mars'ı Ay'a benzeyen kraterli, eski bir yüzey olarak gösterdi; ölçülen yüzey basıncı yaklaşık 4,1-7,0 milibar gibi çok düşük bir değerdi. Bu veriler, Mars'ta kayıp uygarlıklar fikrini büyük ölçüde sona erdirdi, yaşam varsa bile daha küçük ve basit olacağı düşüncesini güçlendirdi.

Bugün NASA'nın verdiği bilgilere göre Mars atmosferi çoğunlukla karbondioksit, azot ve argondan oluşur. Atmosferin yüzdesel dağılımı yaklaşık yüzde 95 karbondioksit, 2,8 azot ve 2 argondur. Yüzey basıncı yaklaşık 610 paskaldır; bu, Dünya'dakinin yüzde 0,6'sı kadardır, bu atmosfer insanın kasksız nefes almasına izin vermez. Ortalama sıcaklık yaklaşık -59 °C'dir; NASA'ya göre sıcaklık 20 °C'den -153 °C'ye kadar değişebilir. Mars, Dünya'nın yaklaşık yarısı büyüklüğündedir; günü 24,6 saat, yılı 687 Dünya günüdür. Güneş'ten ortalama uzaklığı 1,5 astronomik birimdir.

Gezegen su bakımından da Bradbury'nin kanallarına benzemez. NASA'ya göre su, kutup bölgelerinde yüzeyin hemen altında buz olarak ve mevsimlik olarak yamaçlardan akan tuzlu su olarak bulunur; ince atmosfer kalıcı sıvı suyun yüzeyde durmasına izin vermez. MAVEN sondasının ölçümleri, Mars'ın atmosferini bugün de uzaya kaçırdığını gösterir. Güncel bulgular için Mars uyuyor ama ölmedi yazımıza ve Mars'ı Dünya'ya benzetme fikirleri için Terraforming sayfamıza bakabilirsiniz. Mars tozunun insan için neden sorun olduğunu ise Perseverance'ın toz ölçümleri anlatır.

Öyküdeki "Icarus Montgolfier Wright" ise bilimden çok tarihe göndermedir: başlıktaki adlar efsanevi bir uçuş girişimi ile balon ve uçak öncüleridir. İnsanın havaya çıkma çabasının, roketle uzaya çıkmaya uzandığı fikri kitabın genel havasını yansıtır.

Etkisi ve ödülleri

Bu derleme için kaydedilmiş bir ödül ya da öne çıkan bir eleştiri bilgisi yok; önemi, Bradbury'nin öykülerini gençlik okurlarına yönelik bir seri içinde toplamasından gelir. R Is for Rocket 233 sayfaydı ve 17 öykü içeriyordu; bunların 15'i önceki derlemelerden, ikisi daha önce kitaba girmemiş öykülerdendi. Kapak resmini Joseph Mugnaini çizmişti. S Is for Space ise aynı biçimi sürdürür ve 16 öyküyü bir araya getirir.

Kitabın ayrıca Bantam Books'un yayımladığı bir ciltsiz baskısı da vardır. Bradbury'nin diğer kitaplarının etkisi ise çok daha geniştir: bugüne kadar öykülerinden 35'ten fazla film ve televizyon yapımı çıkmıştır, 1985-1992 arasında yayımlanan The Ray Bradbury Theater dizisi 65 öykü uyarlamıştır.

Uyarlamaları

Derlemenin kendisinin bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. İçindeki "The Million-Year Picnic" ise Mars Yıllıkları'nın son bölümü olarak daha önce başka bir kitaba uyarlanmıştı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

• Bradbury'ye ilk kez başlayanlar ve gençler: kısa öyküler, ağır teknik dil içermeyen anlatım ve türlerin çeşitliliği kitabı iyi bir giriş yapar. "The Pedestrian", "Dark They Were, and Golden-Eyed" ve "Icarus Montgolfier Wright" ile başlanabilir.
• Mars öykülerini sevenler "The Million-Year Picnic" ve "Dark They Were, and Golden-Eyed"ı okuduktan sonra Mars Yıllıkları'na geçebilir.
• Daha karanlık Bradbury arayanlar Resimli Adam'ı seçebilir.
• Seriyi bütün olarak izleyenler önce R Is for Rocket (1962), sonra S Is for Space (1966) okuyabilir. Bu iki kitap arasında bir olay sürekliliği yoktur; sıra yalnızca derleme tarihine göredir.

Öyküleri kitaptaki sırayla okumak zorunda değilsiniz; her biri kendi içinde tamamlanır.

Kısaca

• Bradbury'nin 1966 tarihli, 16 öykülük gençlik derlemesi; R Is for Rocket'ın devamı.
• Öykülerin birçoğu başka Bradbury kitaplarında da yer alır; dört tanesi The Golden Apples of the Sun'da da bulunur.
• Mars öyküleri şiirseldir ve gerçek Mars'tan çok farklıdır: gerçek Mars'ın atmosfer basıncı Dünya'nınkinin yaklaşık yüzde 0,6'sıdır.
• Derlemenin film ya da dizi uyarlaması yoktur.