Lucky Starr and the Oceans of Venus (Asimov): konusu, Venüs bilimi ve rehberi

Lucky Starr and the Oceans of Venus (Türkçe karşılığıyla Lucky Starr ve Venüs Okyanusları), Isaac Asimov'un "Paul French" takma adıyla yazdığı altı kitaplık Lucky Starr serisinin üçüncü romanıdır. Doubleday yayınevi 1954'te 186 sayfalık kitap olarak çıkardı. Hikâye, bütün yüzeyini bir okyanusun kapladığı hayali bir Venüs'te, deniz tabanındaki kubbeli şehirlerde geçer. Bugün bildiğimiz Venüs ise kurşunu eritecek kadar sıcak, kuru ve ezici basınçlı bir cehennemdir; bu iki Venüs arasındaki fark, kitabı hem eğlenceli bir macera hem de bilim tarihi açısından ilginç bir belge yapar.

Kitap ne anlatıyor?

Seri, Dünya hükümetini koruyan Bilim Konseyi'nin genç ajanı David "Lucky" Starr'ı izler. Her kitapta Starr, Güneş Sistemi'nin başka bir köşesine gönderilir ve orada bir sabotaj, casusluk ya da gizem çözer. Venüs kitabında olay kişisel bir noktadan başlar: Starr'ın akademiden oda arkadaşı Venüs'e atanmıştır ve orada yolsuzlukla suçlanmaktadır. Starr, arkadaşını aklamak için gezegene iner ve kısa sürede sıradan bir suçtan çok daha tuhaf bir şeyin döndüğünü fark eder.

Roman, serinin önceki kitaplarına göre daha çok bir gizem kurgusudur. Okur, koloni halkındaki garip davranış bozukluklarının nedenini Starr ile birlikte adım adım araştırır. Konu, Asimov'un başka eserlerinde de sık görülen bir fikre, yani zihinlerin dışarıdan yönlendirilmesine dayanır. Asimov, kitabı Stanley G. Weinbaum'un 1935 tarihli, yine Venüs'te geçen "Parasite Planet" öyküsünün ruhuna bilerek öykünerek yazdığını söylemiştir.

Kitapta Venüs'ün koşulları dünyadan çok farklı değildir: ılıman bir iklim, gezegeni saran bir okyanus, mavi-yeşil bitkiler ve karanlıkta parlayan hayvanlar vardır. İnsanlar bu okyanusun dibinde kubbeli şehirlerde yaşar. Asimov'un anlattığı koloni yaklaşık elli şehir ve altı milyon insandan oluşur; Venüs'ün başlıca ihracatı yerel bitkilerden yapılan gübre ile hayvan yemi olarak yetiştirilen mayadır. Kısacası Venüs, kalabalık Dünya'nın gıda ihtiyacını karşılayan bir tarım kolonisi gibi düşünülmüştür.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Starr, okul arkadaşı Lou Evans'ın Venüs'teki Afrodit şehrinde yolsuzlukla suçlandığını öğrenince oraya gider. Şehirde bazı kolonistler zaman zaman tuhaf davranmakta ve ne yaptıklarını sonradan hatırlamamaktadır. Bu arada Evans, gizli bir maya türüne ilişkin bilgileri çalmakla suçlanıp tutuklanır. Starr, iki olayın birbiriyle bağlantılı olduğundan kuşkulanır ve Bilim Konseyi'nden Dr. Mel Morriss ile birlikte soruşturmayı derinleştirir.

Soruşturma, olayların arkasında insanların değil, gezegenin yerli canlılarının olduğunu gösterir. "V-kurbağaları" denen küçük amfibiler, şehrin mühendisi Lyman Turner'ın kurduğu bir bilgisayar düzeneği üzerinden insanların zihnini etkilemektedir. Turner, bu bağlantıyı kendi çıkarı için kullanmaktadır; kolonistlerin davranışları ve Evans'ın başına gelenler bu düzenin yan etkileridir. Starr, çözüme ulaşmak için okyanusun yüzeyine kadar çıkar, yerli canlılarla yüzleşir ve yolda gezegenin tehlikeli yırtıcılarından biriyle de karşılaşır.

Roman, Starr'ın Turner'ı yakalamasıyla ve zihin kontrolünü mümkün kılan düzeneği yok etmesiyle biter. Böylece Evans temize çıkar ve kolonideki gizemli rahatsızlıklar sona erer. Hikâyenin yapısı bir bilmeceye benzer: Starr başta birbirinden ayrı görünen iki soruyu, yani kolonistlerin davranış bozukluklarını ve arkadaşının tutuklanmasını, tek bir açıklamada birleştirir. Yabancı canlıların rolü ise kitabın sonunda bir canavar hikâyesi olarak değil, insanların nasıl suiistimal edebileceği bir yeteneğin hikâyesi olarak kapanır.

Özetin ana fikri şudur: Seride önceki kitapta öne çıkan Sirian tehdidi bu kez arka plandadır; asıl tehlike Dünya'nın kendi kolonisinin içinden, bir mühendisin hırsından çıkar. Venüs'ün yerli canlıları ise başlangıçta kötü gösterilir ama hikâyenin ağırlık noktası, onları kendi çıkarı için kullanan insandır. Asimov'un anlattığına göre (In Memory Yet Green, 1979) kitabın ilk taslağı reddedilmiş; yazar da okurdan bilgiyi daha ustaca saklayacak ve Lucky'nin karakterine daha uygun düşecek biçimde metni baştan yazmıştır. Bu yüzden roman, serinin diğer kitaplarına göre bir gizem kurgusuna daha yakındır: Starr'ın ilerleyişi, olup bitenlerin neden kimsenin hatırlamadığı sorusunun yanıtına doğru adım adım gider.

Yazar ve yazıldığı dönem

Isaac Asimov, 1920 dolayında Sovyet Rusya'da doğdu, 6 Nisan 1992'de New York'ta öldü. Columbia Üniversitesi'nde kimya doktorası yaptı (1948) ve Boston Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde biyokimya dersleri verdi. Yazdığı ya da derlediği kitapların sayısı 500'ü aşar. Lucky Starr romanlarını "Paul French" adıyla yazmasının nedeni, 23 Mart 1951'de ajanı Frederik Pohl ile Doubleday editörü Walter I. Bradbury'nin ona bir televizyon dizisine temel olacak gençlik romanı yazmasını önermesidir. O yıllardaki televizyon uyarlamalarını çok kötü bulan Asimov, bu projeyle adının anılmasını istemedi. Dizi hiç çekilmedi, ama kitaplar basılmaya devam etti; sonraki baskılarda kapakta "Isaac Asimov, Paul French adıyla" ibaresi yer aldı.

Kitap 1950'lerin ortasında, Venüs'e hiçbir uzay aracının gönderilmediği bir dönemde yazıldı. Gezegen yoğun bulutlarla örtülüydü ve yüzeyi gözlenemiyordu; bu belirsizlik bilimkurgu yazarlarına geniş bir hayal alanı bırakıyordu. Asimov'un yetişkinlere yönelik Vakıf serisi aynı yıllarda yayımlanıyordu; o serinin okuma sırası için Vakıf serisi okuma sırası sayfamıza bakabilirsiniz. Lucky Starr, Asimov'un daha kısa, hareketli ve gençlere dönük yüzüdür.

Kitaptaki bilim: hayal edilen Venüs ve gerçek Venüs

Asimov'un Venüs'ü

Kitabı inceleyenlerin aktardığına göre Asimov'un Venüs'ünde gün yaklaşık 36 saattir, atmosfer yüzde 90 azot ve yüzde 10 karbondioksitten oluşur ve gezegenin tamamını bir okyanus kaplar. Bu tablo, 1950'lerde yaygın olan bir fikre dayanıyordu: Bulutların altındaki Venüs'ün ormanlık bir dünya olabileceği ya da petrol veya gazlı sudan okyanuslara sahip olabileceği düşünülüyordu. Asimov'un kitabı bu yaygın düşünceden doğan bilimkurgu geleneğinin bir örneğidir.

Gerçek Venüs

Bu düşünce 1960'larda uzay araçlarının gelmesiyle çöktü. NASA'nın 1962'de Venüs'ün yanından geçen Mariner 2 aracı, atmosferin sıcaklığını yaklaşık 500 °C olarak ölçtü. Sovyet Venera 4, 18 Ekim 1967'de atmosferin yaklaşık yüzde 95 karbondioksit olduğunu gösterdi; yüzey basıncının beklenenden çok yüksek, yani 75 ile 100 atmosfer arasında olduğu anlaşıldı. Venera 7 ise 15 Aralık 1970'te başka bir gezegenin yüzeyine yumuşak iniş yapan ilk araç oldu ve 455-475 °C yüzey sıcaklığı bildirdi. Venera 9, 22 Ekim 1975'te yüzeyin ilk fotoğraflarını gönderdi; Magellan (1990-1994) ise yüzeyin yüzde 98'ini yaklaşık 100 metre çözünürlükle haritaladı.

NASA'nın bugünkü verilerine göre Venüs'ün yüzey sıcaklığı yaklaşık 467 °C'dir, yani kurşunu eritecek kadar sıcaktır. Yüzey basıncı Dünya'da deniz seviyesindekinin 93 katı kadardır, bu da denizde 900 metreyi aşan bir derinliğe denk gelir. Atmosfer ağırlıklı olarak karbondioksittir ve bulutları sülfürik asitten oluşur. Venüs 243 Dünya gününde bir kez döner ve Dünya'nın tersi yönde, yani "geriye doğru" döner: Güneş orada batıdan doğar. Güneş'in doğuşundan batışına 117 Dünya günü geçer. Gezegenin çapı yaklaşık 12.104 kilometredir. Ayrıntılar için Venüs, Venüs'ün atmosferi ve Venüs'ün keşfi sayfalarına bakabilirsiniz.

İlginç bir rastlantı: Asimov'un kubbeli şehri "Afrodit" adını taşır. Gerçek Venüs'te de Afrodit Terra diye bir bölge vardır; NASA'ya göre ekvatoru boydan boya kesen, Güney Amerika büyüklüğünde bir yayladır. Elbette kitaptaki şehir okyanus dibindedir, gerçek bölge ise kurak bir yayla.

Telepati ve zihin kontrolü

Kitabın merkezindeki fikir, yani canlıların zihinleri birbirine bağlaması ve bir mühendisin bunu bir makineyle kullanması, tamamen kurgudur. Bugünkü bilim, bir canlının bir bilgisayar aracılığıyla başkalarının davranışını uzaktan yönlendirmesine benzer bir şey bilmez. Kitaptaki bilim bu yüzden daha çok "güvenilir bir arka plan" işlevi görür; asıl çekirdek bir polisiye kurgusudur. Asimov'un 1972'den itibaren baskılara eklediği önsöz de bunu açıkça kabul eder: Venüs hakkında öğrenilenler kitaptaki betimlemeleri eskitmiştir.

Etkisi ve ödülleri

Kitap yayımlandığında olumlu karşılandı. New York Times onu gerilimle dolu, esprili ve olay örgüsü bakımından zengin bulmuştu. Groff Conklin heyecanlı bir macera olarak niteledi; Anthony Boucher ise serinin önceki kitaplarına göre ilerleme kaydettiğini, inandırıcı bir macerayı ilginç yabancı yaşam biçimleriyle birleştirdiğini yazdı. P. Schuyler Miller, serinin Robert A. Heinlein'ın gençlik kitaplarıyla aynı düzeyde anılabileceğini söyledi. Kaynaklarda kitapla ilgili bir ödül anılmıyor; kitabın değeri, gençlere bilimi ve macerayı birlikte sunan bir dönem örneği olmasındadır.

Uyarlamaları

Romanın film ya da dizi uyarlaması yok; Asimov'un Lucky Starr için tasarlanan televizyon dizisi de hiç çekilmedi. Kitap, 1991'de Fernando Fernández'in çizdiği bir çizgi roman olarak uyarlandı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, bilimkurgu okumaya yeni başlayanlara ve Asimov'un yetişkin eserlerine girmeden önce daha hafif bir şey arayanlara uygundur. Her roman ayrı bir gezegende geçtiği ve kendi macerasını bağımsız anlattığı için Lucky Starr serisi herhangi bir kitaptan okunabilir; ama yayın sırası (Mars, asteroit kuşağı, Venüs, Merkür, Jüpiter, Satürn) ana karakterin ve Sirian düşmanın gelişimini izlemek için en doğru yoldur. Serinin ilk iki romanı David Starr, Space Ranger ve Lucky Starr and the Pirates of the Asteroids'tir; sırayı izleyen okur bu kitaba üçüncü olarak gelir. Seri bittikten sonra Asimov'un robot hikâyeleri için Ben, Robot iyi bir ikinci adımdır.

Okurken şunu akılda tutmak gerekir: Kitap, Venüs'ün gerçek koşullarını anlatan bir bilim kitabı değil, 1950'lerin tahminlerinden doğan bir macera romanıdır. Gerçek Venüs'ü merak edenler için asıl hikâye, bu hayalin NASA'nın ve Sovyetler Birliği'nin uzay araçlarıyla nasıl yıkıldığıdır; bunu da kitabın hemen ardından Venüs'ün keşif tarihinden okumak, romana tersinden bir bakış kazandırır. Kitabın Türkçe baskısını doğrulayamadık; özgün adıyla aranmalıdır.