Robert A. Heinlein

Robert A. Heinlein kimdir?

Robert Anson Heinlein (7 Temmuz 1907, Butler, Missouri – 8 Mayıs 1988, Carmel-by-the-Sea, Kaliforniya), ABD'li bilimkurgu yazarı, mühendis ve deniz subayıdır. Sık sık "bilimkurgu yazarlarının duayeni" diye anılır. Kurgusunda bilimsel doğruluğa önem veren ilk yazarlardan biri olduğu için, fizik ve mühendislik kurallarına sadık kalmaya çalışan sert bilimkurgu türünün öncüleri arasında sayılır. Isaac Asimov ve Arthur C. Clarke ile birlikte İngilizce bilimkurgunun "Büyük Üçlüsü"nden biri kabul edilir. En bilinen kitapları Yaban Diyarlarda Yabancı (Stranger in a Strange Land), Yıldız Gemisi Askerleri (Starship Troopers) ve Ay'daki bir bağımsızlık savaşını anlatan The Moon Is a Harsh Mistress'tir.

Heinlein'ı uzay edebiyatında ayrı bir yere koyan şey, uzay yolculuğunu bir hayal olmaktan çıkarıp sıradan bir mühendislik ve toplum meselesi gibi anlatmasıdır. Roketler, yörüngeler, Ay kolonileri ve Mars yerleşimleri onun kitaplarında "gelecekte bir gün olacak" şeyler değil, karakterlerin gündelik hayatının parçasıdır.

Hayatı: Halley Kuyruklu Yıldızı'ndan donanmaya

Heinlein, bir muhasebecinin yedi çocuğundan üçüncüsü olarak doğdu, çocukluğu Kansas City'de geçti. Kendi anlatımına göre astronomiye ömür boyu süren ilgisini 1910'da Halley Kuyruklu Yıldızı'nın dönüşü uyandırdı. Ailesinin onu üniversiteye gönderecek parası olmadığı için askerî okula yöneldi; 1925'te ABD Deniz Harp Okulu'na (Annapolis) girdi ve 1929'da mühendislik eğitimiyle mezun oldu.

Donanmada ilk modern uçak gemilerinden USS Lexington'da, o yıllarda henüz gelişmekte olan telsiz haberleşmesi üzerinde çalıştı; 1933-1934'te muhrip USS Roper'da topçu subayı olarak görev yaptı. 1934'te akciğer tüberkülozu nedeniyle donanmadan ayrılmak zorunda kaldı. Uzun hastane günlerinde kendi deneyiminden yola çıkarak bir su yatağı tasarladı. Ardından Kaliforniya Üniversitesi'nde (UCLA) birkaç hafta matematik ve fizik dersleri aldı ama bıraktı. 1930'larda yazar Upton Sinclair'in "Kaliforniya'da Yoksulluğa Son" (EPIC) hareketinde etkin rol aldı ve 1938'de eyalet meclisine aday oldu, ön seçimi 500'den az oyla kaybetti.

Yazmaya ev borcunu ödemek için başladı. İlk yayımlanan öyküsü "Life-Line", Ağustos 1939'da Astounding Science Fiction dergisinde çıktı. İkinci Dünya Savaşı sırasında Philadelphia Donanma Tersanesi'ndeki Donanma Uçak Malzemeleri Merkezi'nde sivil mühendis olarak çalıştı ve Isaac Asimov ile L. Sprague de Camp'ı da oraya getirdi.

1948'de kimya mühendisi ve roket test mühendisi Virginia "Ginny" Gerstenfeld ile evlendi. Virginia, eleştirmenlere göre romanlarındaki zeki ve bağımsız kadın karakterlerin modeliydi; Heinlein'ın el yazmalarının da ilk okuruydu. Çift önce Colorado Springs'e, 1965'te de Kaliforniya'daki Santa Cruz yakınlarına yerleşti. 1970'te ölümcül bir peritonit geçirdi; nadir kan grubundan çok sayıda kan nakli alarak kurtuldu ve sonraki yıllarda ABD'de kan bağışı kampanyalarına öncülük etti. 8 Mayıs 1988'de amfizem ve kalp yetmezliği nedeniyle uykusunda öldü. Arşivi bugün Kaliforniya Üniversitesi Santa Cruz kampüsündeki McHenry Kütüphanesi'nde korunuyor.

Uzay ve bilimkurgu eserleri

Heinlein hayatı boyunca 32 roman, 59 öykü ve 16 öykü derlemesi yayımladı. Kariyeri kabaca üç döneme ayrılır.

Gelecek Tarihi ve gençlik romanları (1939-1958)

İlk öykülerini, insanlığın önümüzdeki yüzyıllarını siyasi, kültürel ve teknolojik dönüm noktalarıyla planladığı bir "Gelecek Tarihi" (Future History) çerçevesinde yazdı; bu tarihin çizelgesi Mayıs 1941'de Astounding'de yayımlandı. Şubat 1947'de "The Green Hills of Earth" öyküsüyle The Saturday Evening Post gibi ana akım bir dergide yer alan ilk bilimkurgu yazarlarından oldu; bu, türün ucuz "pulp" dergilerin dışına çıkması için önemli bir adımdı.

1947-1959 arasında Scribner's yayınevi için her yıl bir gençlik romanı yazdı. Bunların ilki Rocket Ship Galileo (1947), Ay'a gitmek fazla hayalî bulunduğu için önce reddedilmişti. Seri, Red Planet (1949, Mars), Farmer in the Sky (1950, Jüpiter'in uydusu Ganymede'de çiftçilik), Starman Jones (1953), Tunnel in the Sky (1955), Citizen of the Galaxy (1957) ve Have Space Suit—Will Travel (1958) gibi kitaplarla sürdü. Bu romanlar, ileride uzay programında çalışacak bir kuşağın okuduğu kitaplar olarak anılır.

Yıldız Gemisi Askerleri ve olgunluk dönemi (1959-1973)

1959'da yazdığı Yıldız Gemisi Askerleri, Scribner's tarafından gençlik dizisi için fazla tartışmalı bulununca başka bir yayınevinde çıktı. Oy hakkının kamu hizmetiyle kazanıldığı bir toplumu anlatan roman, zırhlı "uzay piyadesi" ve mecha (insanın içine girdiği dev zırh/robot) arketiplerinin oluşmasına katkıda bulundu; militarizmi övdüğü eleştirisi de hâlâ tartışılır. Romanın 1997 sinema uyarlaması ve ardından gelen filmler için Yıldız Gemisi Askerleri (Starship Troopers) sayfasına ve izleme sırası rehberine bakabilirsiniz.

1961'de yayımlanan Yaban Diyarlarda Yabancı, Marslılar tarafından büyütülmüş bir insanın Dünya'ya dönüşünü anlatır ve 1960'ların karşı kültür hareketinde büyük ilgi gördü. 1966 tarihli The Moon Is a Harsh Mistress, Ay'daki ceza kolonilerinin Dünya'ya karşı verdiği bağımsızlık savaşını, öz farkındalık kazanan bir bilgisayarın yardımıyla anlatır. Bu dönemin öteki önemli kitapları Double Star (1956), Podkayne of Mars (1963) ve Time Enough for Love'dur (1973).

Son dönem (1980-1987)

Sağlık sorunları yüzünden yedi yıl ara verdikten sonra The Number of the Beast (1980), Friday (1982), Job: A Comedy of Justice (1984), The Cat Who Walks Through Walls (1985) ve To Sail Beyond the Sunset (1987) romanlarını yazdı. Eleştirmenler bu kitapları, ortak karakterleri nedeniyle "Mit Olarak Dünya" (World as Myth) adıyla anar; uzun felsefi ve siyasi konuşmaları yüzünden okurları ikiye bölmüşlerdir.

Bilimle ilişkisi ve uzay programına etkisi

Heinlein bir mühendis gibi yazdı. Bunun en bilinen örneği, eşi Virginia ile cep hesap makinelerinden önceki bir dönemde günlerce uğraşıp Dünya'dan Mars'a giden bir roketin yörüngesini hesaplamaları, sonra bu hesabın Space Cadet romanında tek bir cümleye dönüşmesidir. Heinlein'ın romanlarında sık sık hedef olan gezegenin bugün bilinenleri için Mars sayfasına bakabilirsiniz.

Sinemada da aynı titizliği gösterdi. 1950 yapımı Destination Moon filminin öyküsünü Rocket Ship Galileo'dan uyarladı, senaryoyu birlikte yazdı ve teknik danışmanlık yaptı. Belgesel havasındaki film, Ay'a gidişi gerçekçi bir mühendislik projesi gibi gösterdi, görsel efektleriyle Oscar kazandı ve uzay yarışı fikrini kamuoyunun gündemine gerçek yarıştan yaklaşık on yıl önce taşıdı.

Gerçek uzay çağıyla bağı burada kalmadı. 20 Temmuz 1969'da Walter Cronkite'ın sunduğu Apollo 11 yayınında Arthur C. Clarke ile birlikte konuk yorumcu oldu. Buzz Aldrin gibi isimlerin de yer aldığı, Jerry Pournelle başkanlığındaki Ulusal Uzay Politikası Yurttaş Danışma Kurulu'nda 1980'de görev aldı; kurul, yazar Larry Niven'ın evinde toplanarak yeni Reagan yönetimi için uzay politikası raporları hazırladı. 1983'te ABD Kongresi'nin ortak komisyonunda uzay teknolojisinden doğan yan ürünlerin hastalara ve yaşlılara yararını anlatan bir ifade verdi. Apollo 15 astronotlarının Ay'daki telsiz konuşmalarına ona bir gönderme yerleştirdiği de anlatılır.

Heinlein'ın İngilizceye kazandırdığı sözcükler de bilim ve teknoloji dünyasında yaşıyor. Uzaktan kumandalı mekanik kollara verilen "waldo" adı onun 1942 tarihli öyküsünden gelir. Derin ve sezgisel kavrayış anlamındaki "grok" sözcüğünü de o uydurdu; bilimkurguyu da kapsayan "spekülatif kurgu" (speculative fiction) terimi de onun türettiği sözcükler arasında sayılır. "Bedava öğle yemeği diye bir şey yoktur" anlamına gelen TANSTAAFL kısaltmasını ise The Moon Is a Harsh Mistress ile yaygınlaştırdı. The Door into Summer'daki çizim makinesi "Drafting Dan", bilgisayar destekli tasarımın bir öncül fikri olarak anılır.

Ödülleri

• Dört Hugo Ödülü (en iyi roman): Double Star (1956), Starship Troopers (1960), Stranger in a Strange Land (1962), The Moon Is a Harsh Mistress (1967).
• Hugo Ödülleri başlamadan önce yayımlanmış eserlere geriye dönük verilen yedi "Retro Hugo"; bunlardan biri Destination Moon filmi içindir.
• Amerika Bilimkurgu Yazarları Birliği'nin (SFWA) ilk Büyük Usta (Grand Master) unvanı (1974'te seçildi, 1975'te verildi).
• Locus okur anketinde 1973'te "Tüm Zamanların En Sevilen Yazarı", 1988'de "Tüm Zamanların En İyi Yazarı".
• 1998'de Bilimkurgu ve Fantastik Onur Listesi'ne (Science Fiction and Fantasy Hall of Fame) alındı.

Gökyüzünde de adı var: H. E. Holt'un 14 Eylül 1990'da Palomar Gözlemevi'nde keşfettiği ana kuşak asteroidi 6312 Robheinlein onun adını taşır. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) 1994'te Mars'taki bir kratere Heinlein adını verdi. ABD Deniz Harp Okulu 2001'de bir Havacılık ve Uzay Mühendisliği kürsüsünü onun adıyla kurdu. Adını taşıyan Heinlein Ödülü uzayın ticarileşmesine katkıları ödüllendirirken, Heinlein Derneği'nin 2003'te başlattığı Robert A. Heinlein Ödülü insanın uzayı keşfetmesine ilham veren eserlere verilir.

Kitapları

• Yıldız Gemisi Askerleri (Robert A. Heinlein): konusu, bilimi ve 1997 filmi (1959)
• Yaban Diyarlarda Yabancı (Robert A. Heinlein): konusu, Mars bilimi ve okuma rehberi (1961)

Etkisi

Heinlein'ın kitapları yayımlandıkları günden beri neredeyse hiç baskı dışı kalmadı. Uzayı "vay canına" tonuyla değil, gerçekçi ve sıradan bir ortam olarak anlatması, uzay yolculuğunun kamuoyunda ulaşılabilir bir hedef gibi görülmesine katkıda bulundu. Teknoloji dünyasında ilk seri üretim taşınabilir bilgisayarın tasarımcısı Lee Felsenstein'dan ilk yaygın web tarayıcısının ortak yazarı Marc Andreessen'e ve SpaceX'in kurucusu Elon Musk'a kadar birçok kişi ona duyduğu hayranlığı dile getirmiştir.

Eserleri sinemaya da taşındı: The Puppet Masters (1994), Starship Troopers (1997), "—All You Zombies—" öyküsünden uyarlanan Predestination (2014) ve Japonya'da çekilen The Door into Summer (2021). Bireysel özgürlük, yurttaşlık görevi ve örgütlü dinin eleştirisi gibi temaları, onu hem en çok okunan hem de en çok tartışılan bilimkurgu yazarlarından biri yaptı. Aynı kuşağın öteki iki büyük ismi için Isaac Asimov ve Arthur C. Clarke sayfalarına bakabilirsiniz.