Solar Lottery (Philip K. Dick): konusu, minimaks ve kura bilimi rehberi

Solar Lottery, Philip K. Dick'in yayımlanan ilk romanıdır (1955). Türkçede Uzayda Suikast adıyla anılır; İngiltere'de ise World of Chance başlığıyla çıkmıştır. Kitap, dünya hükümetinin başına bir piyango ile gelinen, suikastın bir tür meşru yarışma sayıldığı bir gelecek kurar. Fikir, oyun kuramının "minimaks" ilkesinden esinlenmiştir. Dick'in daha sonraki romanlarındaki karanlık ve kuşkucu ton burada henüz hafiftir, ama temalarının çoğunun tohumu bu ilk kitapta bulunur.

Kitap ne anlatıyor?

Romanın dünyasında liderlik, çalışkanlığa ya da seçime değil, bilgisayarlı bir çekilişe dayanır. Dünya'yı yöneten kişiye "Quizmaster" denir. Kimin bu görevi alacağı rastgele belirlenir; ardından bir başka çekiliş, ona suikast düzenleyecek kişiyi seçer. Böylece iktidarın bir ele toplanması engellenmeye çalışılır. Suikastçının seçilmesi televizyonda izlenir. Toplum bu sistemi mantıklı, hatta adil bulur; yönetici korunmak için telepat koruyucular tutar, suikastlardan sağ çıkmak ise ona saygı kazandırır. Quizmaster'ların görev süreleri çok değişkendir: bazıları dakikalarca, bazıları yıllarca makamda kalır ve ortalama yaklaşık iki haftadır.

Anlatının merkezindeki isim Ted Benteley adlı genç bir çalışandır. Benteley, dünya liderinin ofisinde yükselmek istiyordur; ama iktidarın el değiştirdiği anda kendini bir komplonun içinde bulur. Kitap bir yandan Dünya'daki bu suikast oyununu, bir yandan da güneş sisteminin uzak köşelerinde geçen ikinci bir arayışı anlatır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Ted Benteley, dünya liderinin yönetimine katılmak isteyen genç bir görevlidir. Reese Verrick liderliği kaybettiğinde Benteley bir ant içmeye yönlendirilir ve bu ant, onu eski yöneticinin tarafına bağlar. Verrick'in amacı, yeni Quizmaster Leon Cartwright'a suikast düzenlemektir; toplum bu tür girişimleri bir "rekabet" olarak görür ve yasal sayar. Benteley, genç ve idealist biri olarak, bu planın tam ortasında kalmıştır.

Cartwright'ın telepat koruyucuları vardır ve onlara karşı klasik bir suikast işe yaramaz. Verrick'in ekibi bu engeli aşmak için Keith Pellig adında bir androit geliştirir. Androidin zihnine farklı gönüllülerin bilinci sırayla yerleştirilir; böylece telepatlar tek bir zihne kilitlenip ona karşı önlem alamaz. Suikast girişimi, yine de istenen sonucu vermez: Cartwright, Verrick'i yener ve onu öldürür. Bu, kitabın ilk büyük kırılma noktasıdır.

Ardından beklenmedik bir şey olur: piyango Benteley'i yeni Quizmaster yapar. Yeni görevinin gücünü ve sorumluluğunu öğrenirken, sistemin sanıldığı kadar rastgele olmadığını fark eder; Cartwright, yönetici seçiminin sonuçlarını kendi lehine yönlendirecek biçimde sisteme müdahale etmiştir. Böylece romanın başında vaat edilen adil şans düzeni, sonda bir kandırmaca olarak belirir. Benteley'in gücü, bir liyakat ya da seçim sonucu değil; aslında başkalarının kurduğu bir düzenin içindeki bir hamledir. Okur, bu noktada kitabın baştan beri sorduğu soruyla karşılaşır: gerçekten kimse adaletsiz bir üstünlük elde edemeyecek biçimde tasarlanmış bir sistem var olabilir mi, yoksa böyle bir sistem de hep birilerinin ele geçireceği bir araç mıdır?

Bu hattın paralelinde, Cartwright'ın takipçilerinden oluşan bir grup, John Preston adlı gizemli bir mezhep figürünü aramak için güneş sisteminin dışına yolculuk eder. Preston'ın, 150 yıl önce ortadan kaybolduktan sonra Plüton'un ötesindeki varsayımsal bir onuncu gezegende, "Flame Disc" denen yerde yaşadığına inanılır. Bu arayış, dünyevi siyaset hikâyesine mezhepsel ve metafizik bir boyut ekler.

Yazar ve yazıldığı dönem

Philip Kindred Dick, 16 Aralık 1928'de Chicago'da doğdu. 1949'da kısa bir süre Berkeley'deki Kaliforniya Üniversitesi'ne devam etti; kaygı bozukluğu ve zorunlu ROTC eğitimi nedeniyle ayrıldı. 1951'de "Roog" adlı ilk hikâyesini sattı. İlk romanı Solar Lottery, 1955'te Ace Double D-103 olarak çıktı; Dick 1950'ler boyunca ekonomik sıkıntı çekti.

Solar Lottery'nin ilk taslağı Mart 1954'te tamamlandı. Ace Books editörü Donald Wollheim'in isteğiyle Dick metni yeniden gözden geçirdi; yaklaşık on bin kelimeyi kesti, yedi bin kelime ekledi. İngiltere'deki yayıncı el yazmasını aynı anda satın aldı ve kitabı World of Chance adıyla çıkardı; bu basım silinen bölümleri koruyordu ama metin üzerinde kapsamlı bir kurgu düzeltmesi yapılmış, çok sayıda sıfat çıkarılmıştı. Amerikan ilk baskısı Mayıs 1955'te, Leigh Brackett'in The Big Jump romanıyla sırt sırta basılmış bir "Ace Double" (D-103) olarak çıktı ve yaklaşık 131 sayfaydı. Ace, kitabın standart boyutlu basımını 1959'da (188 sayfa), "tam ve kısaltılmamış" ibaresiyle yeni bir basımını da 1968'de yayımladı; bu ibare, İngiltere'deki basımın varlığı göz önüne alındığında yanıltıcıydı.

Dick'in ilk kitabının satışı hakkındaki anlatısı da dikkat çekicidir: 1977'de bir Fransız röportajında bunun en çok satan romanı olduğunu, o güne dek üç yüz binden fazla sattığını söylemişti. Bu rakam yazarın kendi beyanıdır.

Kitaptaki bilim ve gerçek dünyayla karşılaştırma

Minimaks ve oyun kuramı. Romanın düzeni, oyun kuramındaki minimaks ilkesinden esinlenmiştir. Minimaks, olası kaybın en kötü senaryodaki değerini en aza indirmeyi amaçlayan bir karar kuralıdır. Kazanç açısından bakıldığında buna "maksimin" denir: en kötü durumda bile en yüksek kazancı garanti eden seçim. John von Neumann 1928'de minimaks teoremini kanıtladı; iki kişilik sıfır toplamlı oyunlarda oyuncuların, karşı tarafın hamlesini bilmeden bile belirli bir kazancı garanti edebileceğini gösterdi. Bu fikir bugün satranç yazılımlarından kaynak dağıtımına kadar birçok alanda kullanılır. Dick'in kurduğu toplum ise bu mantığı sosyal düzenin kendisine uygular ve onun soğukluğunu eleştirir.

Piyangoyla yönetim. Kura ile görevlendirme fikri hayal ürünü değildir; adı "sortition"dır. Antik Atina'da yurttaşlar, "kleroterion" denen makinelerle yargıç ve görevli seçerdi; 500 kişilik Konsey de kurayla belirlenirdi. Orta Çağ'da Venedik ve Floransa gibi İtalyan kentleri kurayı oylamayla birleştirdi. Bugün sortition en çok jüri seçiminde ve "yurttaş meclislerinde" kullanılır; OECD 2020'ye kadar yaklaşık 600 yurttaş meclisi saptamıştır. Savunanlar, bunun çıkar gruplarının etkisini azalttığını söyler; eleştirenler meşruiyet ve temsil sorunlarına dikkat çeker. Dick'in karanlık sürümü, kurayı yönetici seçimine değil, iktidarın el değiştirmesine ve suikasta da uygular.

Telepati. Romandaki telepat koruyucular kurgusaldır. ABD Ulusal Araştırma Konseyi'nin bir kurulu, 130 yıllık araştırmaya rağmen duyular ötesi algının varlığına dair bilimsel bir gerekçe bulamadığını bildirmiştir. Bugün gerçekten var olan karşılık, kişinin düşüncesini okumak değil, beyin-bilgisayar arayüzleri gibi sinyal tabanlı yöntemlerdir ve bunlar da telepati sayılmaz.

Onuncu gezegen. Kitaptaki "Flame Disc", Plüton'un ötesinde varsayımsal bir gezegendir. Gerçekte Plüton'u Clyde Tombaugh 18 Şubat 1930'da keşfetti ve Uluslararası Astronomi Birliği 2006'da onu, yörüngesini temizlememiş olduğu gerekçesiyle cüce gezegen olarak yeniden sınıflandırdı. Plüton Güneş'ten 29,658 ile 49,305 astronomik birim arasında uzaklıkta dolanır ve Güneş çevresindeki turunu yaklaşık 247,94 yılda tamamlar. NASA'nın New Horizons aracı 14 Temmuz 2015'te Plüton'un yanından geçti ve azot buzu ovaları ile su buzu dağları gösterdi. Kitaptaki türden, kesinleşmiş bir "onuncu gezegen" ise bilinmiyor.

Etkisi ve eleştirel karşılık

Anthony Boucher, kitabı Heinlein'ın ayrıntı titizliği ile Kornbluth'un hicvinin birleşimine benzetti ve yazarın kendi içinde tutarlı ve inandırıcı bir gelecek toplum kurduğunu belirtti. Eleştirisi ise romanın olay hatlarının sona doğru güç yitirmesi yönündeydi. Robert Silverberg 1977'de kitabın sonunun, 1960'larda radikalleşen Dick'in kuşkuculuğunu önceden haber verdiğini yazdı.

Romanın bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. Dick'in diğer eserleri ise sinemada geniş yer buldu: Bıçak Sırtı (Blade Runner) ve Gerçeğe Çağrı (Total Recall) en tanınmış örneklerdir. Ayrıca Dick, Hugo Ödülü'nü Yüksek Şatodaki Adam ile kazandı ve 2007'de Library of America serisine giren ilk bilimkurgu yazarı oldu. Solar Lottery'nin kendisi bir ödül almadı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, toplum mühendisliği ve siyaset üzerine düşünen bilimkurgu okurlarına uygundur. Hızlı aksiyon arayanlar, olay örgüsünün dağınıklığını ve sonuna doğru gücünü yitirmesini sorun edebilir. Dick'in daha sonraki, daha deneysel romanlarına geçmeden önce yazarın ilk adımlarını görmek isteyenler için de iyi bir başlangıç sayılır. Kitap bir "yazarın ilk romanı" olarak kusurlarıyla birlikte okunmalıdır: fikirleri güçlü, kurgusu ise henüz oturmamıştır.

Dick'in Mars koloni romanına geçmek isterseniz bir sonraki adım olarak Martian Time-Slip uygun olur. Türkçede kitap Uzayda Suikast adıyla Okat Yayınları tarafından yayımlanmıştır.