Have Space Suit—Will Travel (Robert A. Heinlein): konusu, bilimi ve rehberi

Have Space Suit—Will Travel, Robert A. Heinlein'ın 1958'de yayımlanan, gençlere yönelik bilimkurgu romanıdır. Bir reklam yarışmasında ikinci el bir uzay giysisi kazanan lise öğrencisi Kip Russell'ın, giysiyle yaptığı bir telsiz denemesinden sonra uzaylılarca kaçırılıp Plüton'a götürülmesini ve sonunda galaksiler arası bir mahkemede insanlığı savunmasını anlatır. Heinlein'in Scribner's yayınevi için yazdığı "gençlik romanları" dizisinin sonuncusudur.

Kitap ne anlatıyor?

Kitabın ilk yarısı, bir gencin hevesle uğraştığı bir hobinin hikâyesi gibi başlar: Kip, bir reklam yarışmasında Ay'a yolculuk kazanmayı umarken ödül olarak bir uzay giysisi alır ve onu yeniden çalışır hâle getirir. Hikâye, bu sahici mühendislik merakının üzerine kurulur; Heinlein'in kendi mühendislik deneyimi, giysiyle ilgili ayrıntılara gerçekçilik katar.

İkinci yarıda hikâye, Dünya'dan çok uzaklara açılır. Kip, kendisinden çok daha genç ama olağanüstü zeki bir kız olan Peewee ve "Mother Thing" (Ana Yaratık) adı verilen nazik bir uzaylıyla birlikte, insan türüne düşman bir uzaylı olan Wormface'in elinden kaçmaya çalışır. Kitap, bir macera olduğu kadar, bir "insanlık yargılanıyor" hikâyesidir; yazarın temel sorusu, insan türünün başka bir uygarlığın gözünde neyi hak ettiğidir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Lise son sınıf öğrencisi Kip Russell, Ay'a gitmek ister ve bir reklam yarışmasına katılır. Ödül olarak Ay yolculuğu yerine eski bir uzay giysisi kazanır; giysiyi onarır ve "Oscar" adını verir. Giysinin telsizini denerken, kendini Peewee diye tanıtan on bir yaşında bir kızla konuşmaya başlar. Kısa süre sonra bir uzay aracı iner ve Kip, Peewee ve Mother Thing adlı uzaylı, Wormface adlı bir başka uzaylının eline düşer. Wormface kendi türü dışındaki varlıkları sadece hayvan olarak görür ve iki insan suç ortağı kullanır.

Üçlü önce Ay'a, sonra Plüton'daki bir üsse götürülür. Plüton'un dayanılmaz soğuğunda Mother Thing, yakalayıcıları için ileri cihazlar yaparken gizlice bir bomba ve bir verici için parça toplar. Plan, Wormface'lerin çoğunun ölmesine yol açan bir patlamayla sonuçlanır; hayatta kalan sonuncusunu Kip ile Peewee alt eder. Ardından yardım sinyalinin verilmesi gerekir. Bu sırada Kip ağır biçimde donmaya uğrar.

Kurtarma gelince grup, Mother Thing'in gezegeni olan Vega V'e götürülür; Kip orada iyileşme sürecinden geçerken Peewee Dünya hakkında konuşur. Ardından Küçük Magellan Bulutu'ndaki bir gezegende toplanan galaksiler arası bir mahkemeye çıkarlar. Mahkeme, kendi türünü üstün gören Wormface'lerin tutumunu yargılar ve onları mahkûm eder. Sıra insanlığa gelince, Kip'in savunması ve kısa ömürlü türlere gelişmek için zaman tanınması gerektiği düşüncesi etkili olur. Mahkemede insanlığı Kip ve Peewee'nin yanında, tarihten bir Romalı yüzbaşı da temsil eder; bir Neandertal ise ayrı bir tür sayılarak reddedilir. Mahkeme insanlığı hemen mahkûm etmek yerine, 19.200 yıl sonra yeniden değerlendirmeye karar verir.

Kip ve Peewee, uzaylılardan aldıkları ileri bilgilerle Dünya'ya döner. Kip, Peewee'nin babası Profesör Reisfeld'in desteğiyle MIT'te mühendislik okumaya hak kazanır; böylece yarışmadan gelen uzay giysisi merakı, ciddi bir mesleğe dönüşür.

Yazar ve yazıldığı dönem

Robert Anson Heinlein 7 Temmuz 1907'de ABD'nin Missouri eyaletindeki Butler kasabasında doğdu, 8 Mayıs 1988'de Kaliforniya'nın Carmel-by-the-Sea kentinde öldü. 1929'da ABD Deniz Harp Okulu'ndan mezun oldu. İkinci Dünya Savaşı sırasında Philadelphia Deniz Tersanesi'nde sivil mühendis olarak çalıştı; orada Isaac Asimov ve L. Sprague de Camp ile birlikte savaş projelerinde yer aldı. Roman dalında dört Hugo Ödülü kazandı ve Amerikalı bilimkurgu yazarlarının derneği SFWA'nın ilk "Grand Master" ödüllü yazarı oldu.

Roman, The Magazine of Fantasy & Science Fiction dergisinde 1958'in ağustos, eylül ve ekim sayılarında tefrika edildi, aynı yıl Scribner's tarafından kitap olarak basıldı. Scribner's için yazdığı son romandı. 1959'da Scribner's, Heinlein'in Yıldız Gemisi Askerleri romanını fazla tartışmalı bulup reddetti; Heinlein başka bir yayıncı buldu ve gençlere yönelik yazma sınırından kurtuldu. Bu yüzden Have Space Suit—Will Travel, yazarın bu dönemdeki gençlik romanlarının sonuncusu olarak kalır.

Gençlik dizisinin başka örnekleri için Kızıl Gezegen sayfamıza bakabilirsiniz. Heinlein'in yetişkinlere yönelik romanlarından Ay Zalim Bir Sevgilidir ve Yaban Diyarlarda Yabancı da sitemizde yer alıyor.

Kitaptaki bilim: giysi, Plüton ve uzak gezegenler

Kitabın bilimsel çekirdeği uzay giysisidir. Heinlein, savaş sırasında yüksek irtifa için basınçlı giysiler geliştiren bir laboratuvarda sivil havacılık mühendisi olarak çalışmıştı; bu deneyim, giysinin tamiri, hava ve basınç sorunları gibi ayrıntılara gerçekçilik kazandırır. Gerçek uzay giysilerinin katmanlarını, ağırlığını ve nasıl çalıştığını Uzay giysisi nasıl çalışır? sayfamızda bulabilirsiniz. Kitaptaki giysi, bugünkü giysilere kıyasla çok daha basit bir çizimdir; ama basınç ve sıcaklık sorunu hâlâ aynıdır.

Hikâyenin ikinci büyük sahnesi Plüton'dur. NASA'ya göre Plüton'un yüzey sıcaklığı -232 °C'ye (-387 °F) kadar düşer; ince atmosferi çoğunlukla azottan oluşur, ayrıca az miktarda metan ve karbon monoksit içerir. Güneş'e uzaklığı 30 ile 49,3 astronomik birim arasında değişir; Güneş çevresinde bir turu yaklaşık 248 yılda tamamlar. Çapı yaklaşık 2.377 km'dir (1.477 mil); beş uydusu vardır ve bunların en büyüğü olan Charon, Plüton'un kabaca yarı büyüklüğündedir. Kitap yayımlandığında Plüton hâlâ dokuzuncu gezegen sayılıyordu; Uluslararası Astronomi Birliği onu 2006'da cüce gezegen olarak yeniden sınıflandırdı. NASA'nın New Horizons aracı, Plüton'u 14 Temmuz 2015'te yakından görüntüledi. Ayrıntılar için Plüton sayfamıza bakabilirsiniz.

Kitabın "uzaylı uygarlıklar" kısmı bilimden çok kurmacaya dayanır. Mother Thing'in gezegeni Vega V, hikâyede Vega yıldızının çevresindedir; Vega Dünya'dan yaklaşık 25 ışık yılı uzaktaki, Lyra takımyıldızının en parlak yıldızıdır. Mahkemenin toplandığı "Küçük Magellan Bulutu" ise Dünya'dan yaklaşık 204.000 ışık yılı uzaklıktadır. Bu mesafelerin insan teknolojisiyle kısa sürede aşılması bilinen fiziğe göre mümkün görünmez; kitapta yolculuk uzaylı teknolojisiyle yapılır. Vega için Vega, Magellan Bulutları için Büyük Macellan Bulutu sayfamıza bakabilirsiniz.

Mahkemenin "19.200 yıl" kararı bir hesaba dayanır: kitapta bu süre "radyumun on iki yarı ömrü" olarak anlatılır. Radyum-226'nın yarı ömrü 1.600 yıldır; 12 × 1.600 = 19.200. Heinlein burada zaman ölçüsünü bir fizik kavramıyla verir.

Kitabın yazıldığı yıl, uzay çağının henüz çok yeni olduğu bir dönemdir; Ay'a ilk insanlı iniş on yıldan fazla uzaktaydı ve "Ay'a yolculuk" bir yarışmanın ödülü olarak hayal edilebiliyordu. Ay'ın gerçek keşif tarihini Ay'a yolculuklar sayfamızda bulabilirsiniz. Roman bu çağın iyimserliğini taşır: Kip'in babası, oğlunun yarışmaya katılmasını destekleyen, alışılmışın dışında düşünen bir figürdür ve kitap, merak ile emeğin bir gence kapı açabileceğini savunur.

Etkisi ve ödülleri

Roman 1959'da Hugo Ödülü'ne aday gösterildi ve 1961'de çocuk kitapları dalında Sequoyah Ödülü'nü kazandı. Eleştirmen Floyd C. Gale, kitabı Heinlein'in en açık biçimde gençlere yönelik romanlarından biri olarak niteledi: çocuklar için çok iyi, ama genç kahramanlarla özdeşleşemeyen yetişkinler için biraz riskli. Bu değerlendirme, kitabın hâlâ hangi okura hitap ettiğini iyi özetliyor.

Uyarlamaları

Kitap sinemaya ya da televizyona uyarlanmadı. 2010'da Star Trek senaristlerinden Harry Kloor'un bir film senaryosu yazdığı ve film haklarını seçenek olarak aldığı duyuruldu; filmin 2013'te çıkması bekleniyordu, ancak yapım bugün hâlâ "geliştirme aşamasında" görünüyor. Sitede bu kitabın uyarlaması olarak gösterebileceğimiz bir film sayfası yok.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, bilimkurguya yeni başlayanlar, gençler ve uzay giysisi, mühendislik ya da astronomi meraklısı okurlar için uygundur. Dili açıktır, anlatımı hızlıdır, başında ve sonunda bir "iyi mühendislik" ile "iyi karakter" bağı kurar. Kısa bir kitap olduğu için bir ya da iki oturuşta bitirilebilir. İngilizce okuyabilen genç okurlar için dil açısından da zorlayıcı değildir. Heinlein'e ilk kez yaklaşan okur için iyi bir başlangıçtır; sonrasında Kızıl Gezegen ile gençlik dizisine, Ay Zalim Bir Sevgilidir ile yetişkin romanlarına geçilebilir. Sonraki baskılar yaklaşık 256 sayfadır.

• Uzay giysisi ve mühendislikle ilgileniyorsanız kitabı okurken gerçek giysilerin nasıl çalıştığını anlatan sayfamızla birlikte ilerleyin.
• Plüton'un kitaptaki betimlemesini, New Horizons'un gösterdiği gerçek Plüton'la karşılaştırın.
• Bilimkurgunun gençlik edebiyatındaki yerini merak ediyorsanız, Heinlein'in aynı dizideki diğer romanlarını yayın sırasıyla okuyun.