One Giant Leap (Charles Fishman): konusu, Apollo'nun mühendisliği ve rehberi

One Giant Leap: The Impossible Mission That Flew Us to the Moon, gazeteci ve yazar Charles Fishman'ın 2019'da Simon & Schuster'dan çıkan Apollo tarihidir. Kitabı olağan Apollo anlatılarından ayıran şey, merkeze astronotları değil, onları Ay'a götüren insanları koymasıdır. Fishman, Neil Armstrong ya da Buzz Aldrin yerine, programda çalışan yaklaşık 410 bin insanın ve yaklaşık 20 bin şirketin hikâyesine odaklanır; Apollo'yu bir kahramanlık öyküsü olduğu kadar bir örgütlenme ve mühendislik başarısı olarak ele alır.

Alt başlıktaki "imkânsız görev" vurgusu, 1961'de verilen sözün ne kadar iddialı olduğuna işaret ediyor. Kitap, bu işin nasıl organize edildiğini ve bunun Ay'dan sonra dünyaya ne bıraktığını sorar.

Kitap ne anlatıyor?

Kitabın tanıtım özetlerine göre temel fikir, Apollo'nun "sıradan insanlar ile çoğu zaman gözden kaçan bilim insanları ve mühendisler" sayesinde mümkün olduğu fikridir. Fishman bu fikri tek tek profillerle işler. Örneğin MIT Enstrümantasyon Laboratuvarı'nı yöneten Charles Stark Draper, Apollo rehberlik bilgisayarının tasarımıyla anılır. Langley'den yörünge mekaniği uzmanı Bill Tindall ve Ay yörüngesinde buluşma yönteminin en güçlü savunucusu John Houbolt da kitaptaki önemli isimlerdendir.

Kitabın en çok anılan savı, Apollo'nun Uzay Çağı'nı başlatmadığı, ama Dijital Çağ'ı başlattığı yönündedir. Başka bir deyişle yazar, Ay yolculuğunun asıl mirasını roketlerde değil, bilgisayarlarda, yazılım yönetiminde ve mikroelektronikte arar. Kirkus Reviews bu yaklaşımı "taze ve coşkulu bir tarih" diye niteledi; Washington Post ise kitabı titizlikle araştırılmış ve akıcı yazılmış buldu. Kitap için bir eleştiri de, Mercury, Gemini, Saturn V ve astronotların bireysel hikâyelerinin görece az yer tutması yönündeydi.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Kitabın çıkış noktası 25 Mayıs 1961'dir: Başkan Kennedy, ABD'nin on yıl bitmeden bir insanı Ay'a indirip sağ salim geri getireceğini açıkladı. Hedef, bir yöntem seçmeyi ve o güne kadar kurulmamış bir sanayi altyapısı oluşturmayı gerektiriyordu. İlk büyük karar, 1962'de, Ay yörüngesinde buluşma yönteminin seçilmesidir: büyük aracın Ay yörüngesinde kalması, yalnızca küçük bir modülün yüzeye inip geri dönmesi. Kitap bu yöntemin kabulünde Houbolt gibi mühendislerin ısrarını öne çıkarır.

Anlatının merkezindeki ikinci başlık, programın insan gücü ve sanayidir. Apollo en yoğun döneminde 400 bin kişiyi çalıştırdı ve 20 bin sanayi kuruluşuyla üniversitenin desteğine dayandı; Fishman bu sayıyı 410 bin olarak anar. Toplam maliyet 1973 dolarıyla yaklaşık 25,4 milyar dolardır; bu, 2020 dolarıyla yaklaşık 257 milyar dolara denk gelir. Fishman'ın kitabı bu devasa organizasyonu astronotların değil, çalışanların ve mühendislerin gözünden anlatmayı seçer; Draper, Tindall ve Houbolt gibi profiller bunun örnekleridir.

Üçüncü başlık bilgisayardır. Apollo'nun rehberlik bilgisayarı, MIT Enstrümantasyon Laboratuvarı'nda Draper'ın ekibince geliştirildi; Fishman bu noktada Apollo'yu dijital teknolojinin bir sıçrama tahtası olarak yorumlar. Rehberlik bilgisayarı bu hikâyede özel bir yer tutar: cihaz, komuta ve servis modülünün ve Ay modülünün rehberlik, seyrüsefer ve kontrol hesaplarını yürüten ana bilgisayardı. Hikâyenin sonu bilinendir: Apollo 11, 20 Temmuz 1969'da Armstrong ve Aldrin'i Ay'a indirdi; 1969 ile Aralık 1972'deki Apollo 17 arasında altı görevle on iki kişi Ay yüzeyinde yürüdü. Saturn V, üç kademeli, yaklaşık 110 metrelik roketiyle programın görünen yüzüydü; Fishman'ın kitabı ise bu yüzün arkasındaki, çoğu kez adı anılmayan çalışanları öne çıkarır. Kitabın bu sonuca bakışı, Apollo'nun asıl mirasının roketlerden çok, sayısız insanın iş birliğiyle kurulan ve dijital çağın temelini atan bir sistem olduğudur.

Yazar ve yazıldığı dönem

Charles Fishman Amerikalı bir gazeteci ve yazardır. Kitap, Apollo 11'in 50. yıl dönümü olan 2019'da yayımlandı; yani insanlığın Ay'a gidişinin yarım yüzyılı kutlanırken. Fishman'ın kitabı, astronotlar yerine örgüt ve mühendisler üzerine kurulu yaklaşımıyla bu yıldönümü okumaları arasında ayrı bir yer tutar. Basılı kitap 480 sayfadır; ISBN'i 978-1-5011-0629-3'tür.

Kitaptaki bilim

Ay yörüngesinde buluşma yöntemi kitabın merkezinde yer alan mühendislik tercihidir, bu yüzden kısaca açmakta yarar var. İki seçenek vardı: dev bir aracı doğrudan Ay'a indirip geri kaldırmak ya da aracı Ay yörüngesinde bırakıp yalnız küçük bir modülü yüzeye göndermek. İkincisinde yüzeye daha küçük bir aracın inmesi yeterli oluyordu ve bu, hedefi on yıl bitmeden mümkün kılan yaklaşımdı; NASA 1962'de bunu seçti. John Houbolt, kitapta öne çıkan isimlerden biri olarak bu fikrin savunucusu sayılır.

Kitabın bilimi, daha çok mühendislik ve bilgi işlem alanındadır. En çarpıcı örnek Apollo Rehberlik Bilgisayarı'dır (AGC). MIT Enstrümantasyon Laboratuvarı'nda Draper yönetiminde, donanım tasarımı Eldon Hall'ın liderliğinde geliştirilen bu bilgisayar 2,048 MHz hızında çalışıyordu. 16 bitlik sözcüklerle yazılan belleğinde 2.048 sözcüklük silinebilir çekirdek bellek (RAM) ve 36.864 sözcüklük "çekirdek halat" salt okunur bellek (ROM) bulunuyordu. Block II sürümünde Fairchild Semiconductor'ın yaklaşık 2.800 tümleşik devresi kullanıldı ve bilgisayar yaklaşık 32 kg ağırlığındaydı. Performansı, 1970'lerin ilk ev bilgisayarlarına (Apple II, Commodore PET gibi) benzer düzeydeydi.

Bu rakamlar bugünün telefonlarının yanında çok küçük görünür; yine de araç içinde yer tutan, yaklaşık 32 kg'lık bir cihazla Ay yolculuğunun rehberliğinin yapılması, Fishman'ın "dijital çağ" savının somut dayanağıdır.

Uzay ve astronomi bağı bakımından kitap, Ay'a gitmenin yöntemini öğretir: Ay yörüngesinde buluşma, roketin kademeleri ve Saturn V'in yaklaşık 110 metrelik (363 fit) boyu. Saturn V, Ay'a yaklaşık 96.800 pound (yaklaşık 44 ton) yük gönderebiliyordu; sonraki sürümlerde bu kapasite 103.600 pound'a (yaklaşık 47 ton) çıkarıldı. Ay yüzeyinde dolaşan on iki astronotun getirdiği Ay bilimi ise kitabın merkezinde değil; bunun için sitedeki Where No Man Has Gone Before sayfasına bakılabilir. Saturn V'in teknik tarihi Stages to Saturn, Apollo uzay araçları Chariots for Apollo sayfalarında anlatılıyor.

Etkisi ve ödülleri

Kirkus ve Washington Post gibi yayınların olumlu değerlendirmeleri dışında, kitabın kazandığı bir ödül kaynaklarda anılmıyor; ödül bilgisi doğrulanamadığı için burada yazılmadı. National Space Society kitabı, epik sonuçlara ulaşmanın neyi gerektirdiğini hatırlatan bir eser olarak değerlendirdi. Kitabın ayırt edici katkısı, Apollo'ya bakışı astronot hikâyelerinden örgüt ve emek hikâyesine kaydırmasıdır. Rakamlara dair bir not: Fishman 410 bin kişiden söz ediyor; Apollo programının genel tarihi ise en yoğun dönemde 400 bin kişi ve 20 binden fazla şirket ile üniversiteyi anar. İki sayı birbirini çürütmez, aynı büyüklük düzeyini gösterir; farkı, sayımın kimleri kapsadığına bağlamak yerinde olur.

Uyarlamaları

Kitabın film ya da dizi uyarlaması yok. Apollo 11'i konu alan Apollo 11 belgeseli kitapla birlikte izlenebilir; Mission Control: The Unsung Heroes of Apollo ise adından anlaşılacağı gibi Apollo'nun perde arkasındaki isimlerine yönelen, kitabın ruhuna yakın bir yapım. Hikâyeyi astronotun gözünden görmek için Ay'da İlk İnsan filmi de karşılaştırma sunar.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Apollo programının dönüm noktaları, kitabı okurken akılda tutulması gereken bir iskelet sunar: Kennedy'nin 25 Mayıs 1961 konuşması, 1962'de seçilen Ay yörüngesinde buluşma yöntemi, 1967'deki Apollo 1 kabin yangınında Gus Grissom, Ed White ve Roger Chaffee'nin ölümü, 1969'daki ilk iniş ve 1972'deki son iniş. Fishman'ın profilleri bu iskelete eklenen insan hikâyeleridir.

Kitap, Apollo'yu bilen ama arkasındaki iş gücünü merak eden okura ve mühendislik ile yönetim konularına ilgi duyanlara uygundur. Dili gazeteci anlatımıdır: akıcıdır, ama sayısal ayrıntıya girer. Astronotların kişisel yaşamı peşindeyseniz sitedeki Carrying the Fire ya da A Man on the Moon daha uygun; Apollo kararlarının siyasi tarafı için Apollo: A Retrospective Analysis ve programı roketten yönetime anlatan Apollo Expeditions to the Moon var. Kitabı okurken Apollo'yu bir "kahramanlar hikâyesi"nden çok bir "sistem hikâyesi" olarak izlemek, yazarın niyetine en uygun okuma biçimidir; bölümler arasında not alıp kimin hangi parçayı hangi kurumda yaptığını eşlemek de yardımcı olur. Önerilen sıra şöyle: önce bu kitapla programın genel çerçevesini ve insan gücünü anlamak, sonra ilgi duyulan alana (bilgisayar, roket, astronotlar) ayrı bir kitapla inmek. Türkçe baskısı doğrulanamadığı için kitap İngilizce okunmalıdır.