Moon Shot (Alan Shepard, Deke Slayton): Ay yarışının içeriden anlatımı ve rehberi

Moon Shot: The Inside Story of America's Race to the Moon, Amerika'nın ilk astronotlarından Alan Shepard ile Deke Slayton'ın adını taşıyan, gazeteciler Jay Barbree ve Howard Benedict ile birlikte yazılmış bir Ay yarışı anlatısıdır. Turner Publishing 1994'te yayımladı. Kitabı özel yapan şey, aynı dönemi iki ayrı konumdan görmüş iki Mercury astronotunun birlikte konuşmasıdır: Shepard Amerika'nın uzaya çıkan ilk insanı ve Ay'da yürüyen beşinci kişi oldu, Slayton ise uçamadığı yıllarda kimin uçacağını belirledi.

Bu yazı kitabın içeriğini, çevresindeki bilimi ve okuma rehberini veriyor. İki yazarın kendi sayfaları sitemizde de var: Alan Shepard ve Deke Slayton.

Kitap ne anlatıyor?

Moon Shot, 1950'lerin sonunda Mercury Yedilisi'nin seçilmesinden Apollo dönemine uzanan Amerikan insanlı uzay programının içeriden anlatımıdır. Alt başlığı bunu açıkça söyler: "Amerika'nın Ay'a yarışının iç hikâyesi". İki baş anlatıcı, programın hem büyük kararlarını hem de insani yönlerini tanık sıfatıyla aktarır; kitaba adını veren hedef ise John F. Kennedy'nin 25 Mayıs 1961'de ilan ettiği, on yıl sonu bitmeden Ay'a insan indirme amacıdır.

İki astronotun anıları, gazeteci ortak yazarların kurduğu bir çerçeveyle birleşir. Aynı dönemin bir tarihçi anlatısı için A Man on the Moon, tamamen astronotun kendi gözünden bir anlatı için Carrying the Fire okunabilir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Kitabın omurgası, Mercury'den Apollo'ya uzanan zaman çizelgesidir. Kitabın kapsadığı dönem, Nisan 1959'da tanıtılan yedi astronotla başlar; seçim kaynaklara göre 508 test pilotundan 110 adaya, oradan 32'ye ve sonunda yediye inen bir elemeyle yapılmıştı. Sovyetler Birliği 12 Nisan 1961'de Yuri Gagarin'i uzaya göndererek ilk insanlı uçuşu kazanmıştı. Shepard'ın Freedom 7 ile yaptığı uçuş 5 Mayıs 1961'de gerçekleşti ve 15 dakika 28 saniye sürdü; yörüngeye ulaşmayan bu kısa sıçrayış, Amerikan programının ilk insanlı adımıydı. Üç hafta sonra Kennedy Ay hedefini açıkladı. John Glenn'in Şubat 1962'deki yörünge uçuşu ve Mercury'nin 1963'te bitişi bu bölümün devamıdır.

İkinci eksen Gemini ve Apollo'ya hazırlıktır. Burada Slayton'ın ekip seçimi rolü öne çıkar. 27 Ocak 1967'de Apollo 1'in rampadaki yangını Gus Grissom, Ed White ve Roger Chaffee'nin ölümüne yol açtı; Apollo 1 görevi hiç uçamadı. Aralık 1968'de Apollo 8, insanları ilk kez Ay yörüngesine taşıdı ve Temmuz 1969'da Apollo 11 Ay'a inen ilk görev oldu. Kitabın içinde dolaştığı çerçeve bu zincirdir.

Shepard'ın kendi hikâyesi de iç içe geçer. 1963'ün sonunda Ménière hastalığına, yani iç kulakta sıvı dengesinin bozulduğu ve baş dönmesi yaptığı bir hastalığa yakalanarak uçuştan men edildi; 14 Mayıs 1968'de cerrah William House'un yaptığı ameliyatla düzeldi ve 7 Mayıs 1969'da yeniden uçuş statüsü kazandı. Slayton'ın 1969'da onu Apollo 13'ün komutanı olarak atama kararı yönetimle çatıştı; sonunda Shepard, Apollo 13'ün ardından 31 Ocak 1971'de fırlatılan Apollo 14'ün komutanı oldu. Fra Mauro bölgesine inen görevde iki ay yürüyüşü yaptı. 47 yaşıyla o tarihe kadar Ay'da yürüyen en yaşlı insandı ve Mercury Yedilisi'nden Ay'a ayak basan tek kişiydi. Ay yüzeyinde bir altı numara golf sopası başlığıyla vurduğu iki top, Apollo 14'ün en bilinen anekdotlarından biridir.

Kitabın üçüncü hattı Slayton'ın kendi uçuşudur: 1975'te Apollo-Soyuz'da, Mercury'den on altı yıl sonra uzaya çıkması. İki hikâye birleşince okurun eline iki ayrı geçmişi birleştiren bir kronik geçer: biri Ay'ın yüzeyine ulaşan komutanın, öbürü bu uçuşları planlayıp gerçek yapan yöneticinin gözünden.

Yazarlar ve yazıldığı dönem

Alan Shepard 1998'de lenfositik lösemi komplikasyonlarından öldü; Slayton 1993'te beyin kanserinden. Kitabın ilk yayın yılı 1994'tür. Ortak yazarlardan Jay Barbree, Temmuz 1958'den 2017'deki emekliliğine kadar NBC News'te uzay muhabirliği yapmış, 1995'e dek tüm 100 insanlı uzay uçuşunu yerinden izlemiş bir gazetecidir. Bu gazetecilik geçmişi, kitabın tanık anlatısını bir kronolojiye oturtma işini üstlenmesinin arka planıdır.

Shepard'ın uzay programındaki yeri kitabın dışında da belgelidir: 1963-1974 arasında NASA astronot ofisinin başkanlığını yaptı, 1971'de Rear Admiral rütbesine yükseldi, 31 Temmuz 1974'te NASA'dan ve donanmadan emekli oldu; sonrasında bankacılık ve gayrimenkul alanında servet edindi ve Kongre Uzay Onur Madalyası'nı aldı. Slayton ise 1980'de NASA'dan emekli olmuş, özel roket girişimi Space Services Inc.'in başkanlığını yapmıştı. Böylece kitabın iki baş anlatıcısından biri uçuşların ön yüzünü, öbürü arka yüzünü bilen biridir.

Kitaplık kayıtlarına göre eser, aynı yıl Virgin Books ve 2011'de Open Road Integrated Media tarafından da yayımlandı.

Kitaptaki bilim

Moon Shot bir bilim kitabı değildir; ama anlattığı olaylar uzay biliminin ve tıbbın dönüm noktalarıdır.

• Yörüngesiz ve yörüngeli uçuş: Freedom 7 yörüngesiz bir sıçramaydı; Glenn'in uçuşu ise Dünya çevresinde tam turlar attı. İkisinin arasındaki fark, uzaya "çıkmak" ile uzayda "kalmak" arasındaki farktır.
• Ménière hastalığı: İç kulaktaki sıvı basıncının artmasıyla ortaya çıkan, baş dönmesi, bulantı ve işitme sorunları yaratan bir hastalıktır. Shepard bu yüzden 1963'ten 1969'a kadar uçamadı; ameliyatta sıvının tahliyesi için bir şant yerleştirildi.
• Apollo 14'ün yolu: Apollo 14, Apollo 13'ün kazasından sonraki ilk Ay göreviydi (Ay'a üçüncü insanlı iniş). Kenetlenme manevrasında sorun yaşandı, Ay modülünün bilgisayarı arızalı bir anahtar yüzünden yanlış iptal sinyali aldı ve iniş radarı yüzeyi ilk anda yakalayamadı; bunlar aşıldı ve ekip Fra Mauro oluşumuna indi. Astronotlar Cone krateri'nin kenarına yaklaşık 65 fit kadar yaklaştı; sonradan LRO görüntüleri bu mesafenin yaklaşık 30 metre olduğunu düşündürdü.
• Apollo 14'ün Ay bilimi: Görev toplam 94,35 libre (42,80 kg) Ay örneği getirdi. İki ay yürüyüşü 9 saat 22 dakika 31 saniye sürdü. Apollo 12, 14, 15, 16 ve 17 birer Apollo Ay Yüzeyi Deney Paketi (ALSEP) bıraktı; bu deneyler sismik ve manyetik ölçümler gibi uzun süreli çalışmalar yaptı ve 30 Eylül 1977'de sona erdi.
• Tüm Apollo programı: Altı Ay inişinde on iki kişi Ay'da yürüdü ve 382 kg Ay kayası Dünya'ya getirildi. Programın maliyeti 1973 doları ile yaklaşık 25,4 milyar dolardı.

Ay'ın yüzeyi ve nasıl oluştuğu hakkında daha fazlası için Ay'ın yüzeyi ve Ay nasıl oluştu? sayfalarına bakılabilir; programın tamamı için Ay'a yolculuklar.

Apollo 13'ten Apollo 14'e

Shepard'ın görevi, Apollo 13'ün hemen ardından geldiği için ayrı bir önem taşır. Apollo 13, 11-17 Nisan 1970'te servis modülündeki oksijen tanklarının patlaması yüzünden Ay'a inememiş, Jim Lovell'in ekibi güvenle Dünya'ya dönmüştü. Kazanın ardından Apollo 14'te oksijen tanklarındaki yanıcı malzemeyi azaltan tasarım iyileştirmeleri uygulandı. Kazanın kendisi sitemizde Kayıp Ay ve Failure Is Not an Option kitaplarıyla anlatılıyor.

Etkisi ve ödülleri

Kitabın Ay yarışı yazınındaki yeri, iki Mercury astronotunun tek kapak altında birleşmesinden gelir. Bu kayıt için doğrulayabildiğim bir ödül bulunmuyor; bu yüzden ödül yazmıyorum. Kitap, Mercury Yedilisi'ni anlatan The Right Stuff ve NASA'nın resmî Mercury tarihi This New Ocean ile birlikte okununca üç ayrı bakış açısı sunar: edebî, resmî ve içeriden.

Uyarlamaları

Moon Shot'ın kitap olarak doğrulanmış bir film veya dizi uyarlaması yok. Kitapla aynı adı taşıyan ve aynı dönemi anlatan başka yapımlar olabilir; ilişkilerini doğrulayamadığım için burada kitabın uyarlaması olarak sunmuyorum. Konuyla ilgili sitemizdeki filmler: Shepard'ın Mercury yıllarını sahneleyen Boşluktaki Kahramanlar ve Apollo 11'in arşiv görüntülerini derleyen Apollo 11 belgeseli.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, Apollo yarışını bir tarih dersi gibi değil, anılar ve kararlar gibi okumak isteyenlere uygundur. Yoğun mühendislik bilgisi gerektirmez. Türkçe baskısını doğrulayamadığım için bir künye vermiyorum.

• Mercury dönemiyle ilgilenenler kitabın ilk bölümleriyle başlayabilir.
• Apollo 14 ve Shepard'ın dönüşü ilginizi çekiyorsa Ménière hastalığı ve ameliyat bölümleri iyi bir giriş noktasıdır.
• Slayton'ın kendi öyküsü için tamamlayıcı kitap: Deke!.
• Apollo 13'ü merak edenler için: Kayıp Ay ve Apollo 13 filmi.