Dünya neden yuvarlak?

Dünya yuvarlaktır, çünkü kütlesi o kadar büyüktür ki kütleçekimi maddeyi her yönden merkeze doğru çeker ve gezegeni kendi ağırlığı altında küreye yakın bir biçime sokar. Kendi çekimiyle bir arada duran, dönmeyen bir sıvı kütlesi için kararlı tek biçim küredir; Dünya da oluşurken bu biçimi aldı. Dönüşü yüzünden ekvatorda hafifçe şişkin olsa da uzaktan bakıldığında neredeyse kusursuz bir küredir. İnsanlık bunu uzaydan çekilen fotoğraflardan çok önce, en az 2.200 yıldır biliyor.

Kütleçekimi Dünya'yı nasıl yuvarlaklaştırır?

Dünya, yaklaşık 4,5 milyar yıl önce Güneş'in çevresindeki gaz ve tozun kütleçekimiyle bir araya toplanmasıyla oluştu. Kütle büyüdükçe çekim de güçlendi ve yüzeyden fazla yükselen her çıkıntıyı aşağı, merkeze doğru bastırdı. Sonunda yüzeydeki her nokta merkeze aşağı yukarı aynı uzaklıkta kaldı; bu da kürenin tanımıdır. Aynı yasa bütün büyük gök cisimleri için geçerlidir ve ayrıntısını Gezegenler neden yuvarlak? yazımızda anlattık. Everest gibi dağlar da bu tabloyu bozmaz: yaklaşık 12.756 km'lik ekvator çapının yanında birkaç kilometrelik engebe, bir portakal kabuğundaki gözeneklerden bile küçüktür.

Dünya'nın yuvarlak olduğunu ilk kim buldu?

Dünya'nın küre olduğu fikri Antik Yunan düşünürlerinin yazılarında MÖ 5. yüzyılda ortaya çıkar; MÖ 3. yüzyılda Helenistik gökbilimciler bunu fiziksel bir gerçek olarak kabul ediyordu. Kanıtları gökyüzüne bakarak topladılar:

• Ay tutulmaları: Tutulma sırasında Dünya'nın Ay'a düşen gölgesinin kenarı her zaman yay biçimindedir. Her yönden yuvarlak gölge veren tek cisim küredir.
• Değişen yıldızlar: Kuzeye ya da güneye yolculuk edildikçe gökyüzünde farklı yıldızlar görünür. Düz bir yüzeyde herkes aynı gökyüzünü görürdü.
• Ufukta kaybolan gemiler: Uzaklaşan bir geminin önce gövdesi, sonra direği ufkun ardında kaybolur; eğri bir yüzeyde beklenen tam da budur.

Eratosthenes Dünya'yı nasıl ölçtü?

İskenderiye Kütüphanesi'nin başkütüphanecisi Eratosthenes, MÖ 240 dolaylarında yalnız bir çubuk ve bir gölgeyle Dünya'nın çevresini hesapladı. Yaz gündönümünde öğle vakti Syene'de (bugünkü Asvan) çubuklar gölge vermiyor, Güneş ışığı kuyuların dibine kadar iniyordu. Aynı anda kuzeydeki İskenderiye'de ise gölge vardı ve açısı yaklaşık 7,2 dereceydi, yani tam bir çemberin ellide biri. İki şehir arasındaki uzaklık yaklaşık 5.000 stadion olduğuna göre Dünya'nın çevresi bunun 50 katı, yaklaşık 250.000 stadion olmalıydı. Bu sonuç aşağı yukarı 40.338 km'ye karşılık gelir; bugün ölçülen ekvator çevresi 40.075 km. Yanılma payı yüzde birin altında.

Benzer bir gözlemi Türkiye'den de yapabilirsiniz: Kutup Yıldızı'nın ufuktan yüksekliği, bulunduğunuz yerin enlemine eşittir. Türkiye yaklaşık 36 ile 42 derece kuzey enlemleri arasında uzandığı için Kutup Yıldızı Karadeniz kıyısında Akdeniz kıyısına göre birkaç derece daha yüksekte görünür. Düz bir Dünya'da bu fark olmazdı.

Verileri göster

İskenderiye'de gölge açısı	Yaklaşık 7,2 derece (1/50)
İskenderiye-Syene arası	Yaklaşık 5.000 stadion
Hesaplanan çevre	Yaklaşık 250.000 stadion
Hesaplanan çevrenin km karşılığı	Yaklaşık 40.338 km
Bugünkü ekvator çevresi	40.075 km

Dünya tam bir küre mi?

Tam değil. Dünya kendi ekseni çevresinde dönerken ekvatordaki madde dışa doğru savrulur ve gezegen orada biraz genişler. Bu basıklık oranı yaklaşık 1/298'dir; yani fark çapın üç binde biri kadardır ve fotoğraflarda seçilemez. Ekvator ile kutuplar arasındaki 42 kilometrelik farkı Dünya tam bir küre değil yazımızda ele aldık.

Uzaydan bakınca ne görüyoruz?

Uzay çağı bu bilgiyi doğrudan görüntüye dönüştürdü. Apollo 17 mürettebatının 7 Aralık 1972'de Ay'a giderken çektiği ünlü fotoğraf, Akdeniz'den Antarktika'ya uzanan yuvarlak bir Dünya gösteriyor; Ay yolculuğunun rotası ilk kez güney kutup buz örtüsünü de kadraja sokmuştu. Bugün Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki astronotlar ufkun eğriliğini her gün gözleriyle görüyor. Gezegenimizin ayrıntılı tanıtımı için Dünya maddemize bakabilirsiniz.

Kısaca

• Dünya'yı yuvarlak yapan, maddeyi her yönden merkeze çeken kütleçekimidir.
• Antik Yunan gökbilimcileri bunu Ay tutulmasındaki yuvarlak gölgeden ve değişen yıldızlardan biliyordu.
• Eratosthenes MÖ 240 dolayında Dünya'nın çevresini yüzde birin altında hatayla ölçtü.
• Dönme yüzünden Dünya ekvatorda hafifçe şişkindir; basıklık yaklaşık 1/298'dir.