John Glenn: A Memoir (John Glenn): Friendship 7, mekik ve okuma rehberi

John Glenn: A Memoir, Dünya yörüngesinde dönen ilk Amerikalı John Glenn'in, yazar Nick Taylor ile birlikte hazırladığı ve 1999'da Bantam Books'un yayımladığı anı kitabıdır. Glenn'in hayatı üç ayrı alana yayılır: savaş ve test pilotluğu, 1962'deki Friendship 7 uçuşu ve Ohio'dan senatörlük. Kitap bunları 1998'deki ikinci uçuşla, yani 77 yaşında uzaya dönüşüyle birleştirir. Bu sayfada kitabın içeriğini, anlattığı uçuşların gerçek bilimini ve nereden okunacağını bulacaksınız.

Kitap ne anlatıyor?

Kitap, Glenn'in 1921'de Ohio'nun Cambridge kasabasında başlayan hayatını izler. Publishers Weekly'nin tanıtımına göre, sade bir dille yazılmış bu otobiyografi Glenn'in İkinci Dünya Savaşı ve Kore Savaşı'ndaki deniz piyadesi pilotluğunu, 1950'lerdeki test pilotluğunu, Friendship 7 görevini, dört dönem Ohio senatörlüğünü ve 1998'de Uzay Mekiği Discovery ile uzaya dönüşünü kapsar. Aynı tanıtım, 56 yıllık evliliğine ve Robert Kennedy ile dostluğuna da yer verildiğini belirtir.

Glenn'in ünü yalnızca bir uçuşa dayanmaz. 1957'de, Project Bullet adlı denemede bir F-8 Crusader ile Los Angeles'tan New York'a 3 saat 23 dakikada uçarak kıtalararası hız rekoru kırdı. Mercury Yedilisi'ne 1959'da seçildi. Kitap bu çizgiyi kronolojik biçimde izler ve okura, ABD'nin uzay yarışının başlarında bir pilotun neyi göze aldığını gösterir. Kitabın künyesi için Bantam'ın 1999 baskısı kullanılır; sayfa sayısı kataloglarda 422 ile 432 arasında göründüğü için burada kesin bir rakam vermiyoruz. Türkçe bir baskısını da doğrulayamadık.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Kitap dört büyük evrede ilerler. İlki yetişme ve savaş yıllarıdır: küçük bir Ohio kasabasından deniz piyadesine, oradan İkinci Dünya Savaşı ile Kore'deki uçuşlara uzanan yol. Glenn bu savaşlarda uçar ve Seçkin Uçuş Haçı'nı (Distinguished Flying Cross) birkaç kez alır. Savaştan sonra test pilotluğuna geçer; bu dönemin en bilinen olayı 1957'deki kıtalararası hız rekorudur.

İkinci evre Mercury'dir. Glenn, 1959'da ilk yedi astronottan biri olarak seçilir ve 20 Şubat 1962'de Friendship 7 ile üç yörünge turu atar. Uçuş toplam 4 saat 55 dakika 23 saniye sürer. Bu uçuş Glenn'i bir anda ülkenin en tanınan insanlarından biri yapar; anlatının merkezi de burasıdır. Uçuşun ortasında bir gösterge ısı kalkanının gevşemiş olabileceğini düşündürür, yer kontrol bu uyarıyı iniş öncesinde tartışır; sonradan sorunun gösterge arızası olduğu anlaşılır. Glenn Atlantik'e iner, kutlamalar başlar ve ulusal bir kahraman olarak karşılanır.

Üçüncü evre siyasettir. Glenn, 1974'te Senato'ya seçilir ve 1999 başına kadar, yani yaklaşık çeyrek asır boyunca Ohio'yu temsil eder. Uzay kahramanlığı, onun siyasete geçişinde büyük bir sermaye olur; 1978'de Kongre Altın Madalyası'yla da onurlandırılır. 1987-1995 arasında Hükümet İşleri Komitesi'nin başkanlığını yapar; bu dönemde nükleer silah tesislerinin güvenliği ve atık temizliğinin maliyeti üzerine bir rapor hazırlanmasına öncülük eder. Glenn'in hayatında 1984'teki başkanlık adaylığı denemesi de yer alır: adaylığını Nisan 1983'te açıkladı, ancak ilk ön seçimlerdeki zayıf sonuç ve kampanya borçları nedeniyle Mart 1984'te çekildi.

Son evre, Ekim 1998'de Discovery ile uzaya dönüştür. Glenn bu uçuşta yük uzmanı olarak yer alır ve yaşlanma üzerine araştırmalara konu olur. Böylece Glenn, hem Mercury hem Uzay Mekiği programında uçan tek kişi olarak hayatını tamamlar.

Yazar ve yazıldığı dönem

John Glenn 1921'de Ohio'da doğdu, 8 Aralık 2016'da Columbus'ta 95 yaşında öldü ve Mercury Yedilisi'nin hayatta kalan son üyesiydi. 1978'de Kongre Altın Madalyası'nı, 2012'de de ABD'nin en yüksek sivil nişanlarından Başkanlık Özgürlük Madalyası'nı aldı.

Kitap, Glenn'in ikinci uçuşundan bir yıl sonra, senatörlüğünün bittiği 1999'da yayımlandı. Bu zamanlama, kitaba doğal bir kapanış sağlar: hayatın hem başlangıcı hem uzaya dönüşü aynı ciltte toplanır. Publishers Weekly, uçuş maceralarının yanında dokunaklı kişisel anlatımlara da yer verildiğini söyler.

Kitaptaki bilim ve uzay bağı

Kitabın bilim yanı, iki uçuşun fiziğine ve tıbbına dayanır. Friendship 7, Mercury-Atlas 6 görevi kapsamında 20 Şubat 1962'de Cape Canaveral'dan kalktı. Kapsül üç kez Dünya'yı dolandı ve Atlantik'e, Porto Riko'nun yaklaşık 220 mil (yaklaşık 350 kilometre) kuzeybatısına indi; kurtarmayı USS Noa muhribi yaptı. Görevin iç hikâyesi için This New Ocean sayfamızdaki Mercury tarihine bakabilirsiniz.

Yörünge fikri basittir: kapsül Dünya'ya doğru düşer, ama yeterince hızlı yatay gittiği için yüzey de aynı hızla önünden kıvrılıp uzaklaşır. Saatte yaklaşık 28.000 kilometrelik hız bu dengeyi sağlar. Uçuşun yer kontrolündeki uçuş direktörü Christopher Kraft'tı. Uçuşun en çok konuşulan anı ise ısı kalkanıdır. İkinci turda uçuş sistemleri kontrolörü Don Arabian, "Segment 51" adlı bir göstergede olağandışı bir değer gördü; bu değer, ısı kalkanı ile iniş torbasının yerinde sabit olmadığına işaret ediyordu. Yer kontrolünde retro paketin (geri atış roketlerini taşıyan paket) atılıp atılmayacağı tartışıldı. Görev müdürü Walter Williams paketin yeniden girişte yerinde kalmasına karar verdi; Wally Schirra bu talimatı Glenn'e iletti. Yeniden girişte Glenn pencerenin önünden geçen parçalar gördü ve ısı kalkanının dağıldığından endişelendi, oysa bunlar yanan retro paket parçalarıydı. Sorun uçuştan sonra bir sensör anahtarının arızasına bağlandı; ısı kalkanı yerindeydi.

Glenn'in uçuş sırasında gördüğü "ateşböceği" parıltıları da bilimsel bir ipucuydu. Kapsülün dışında parlak benekler gördüğünü bildirdi; bunlar sonradan büyük olasılıkla uzay aracının sistemlerinden sızan küçük buz kristalleri olarak yorumlandı. Bir diğer ilginç ayrıntı, yörünge hesaplarıyla ilgilidir. NASA kaynaklı anlatıya göre Glenn, elektronik bilgisayarların yaptığı hesapları matematikçi Katherine Johnson'ın elle yeniden denetlemesini istedi. Johnson'ın hikâyesi için Gizli Sayılar filmine ve Gizli Sayılar kitabına bakabilirsiniz.

İkinci uçuş, STS-95, 29 Ekim 1998'de Discovery'nin 25. uçuşu olarak başladı ve 8 gün 21 saat 43 dakika 56 saniye sürdü. Glenn 77 yaşındaydı ve yörüngeye çıkan en yaşlı insan oldu. Mürettebat Spacehab modülünde yaşam bilimleri deneyleri yaptı; Glenn'in kendisi de yaşlanma süreçlerini inceleyen tıbbi araştırmanın konusuydu. Uçuş, Spartan-201 ile Güneş rüzgârının ve koronanın incelenmesini ve Hubble servis görevleri için bileşen testini de kapsadı. Pedro Duque bu görevle uzaya çıkan ilk İspanyol oldu; görevin fırlatışı ABD'de yüksek çözünürlüklü televizyon (HDTV) yayınlarının da ilk denemesi oldu ve canlı yayını Walter Cronkite sundu. Yaşlanma araştırmasının önemi şuradadır: ağırlıksızlığın kas, kemik ve uyku düzeni üzerindeki etkilerinin bazıları, yaşlanmayla görülen değişimlere benzer. Bu yüzden 77 yaşındaki bir gönüllünün verisi, genç astronotlardan alınan verileri tamamlayan farklı bir örnek sunar; yine de tek bir kişiden gelen ölçümler kesin bir sonuca yetmez.

Etkisi ve ödülleri

Anı kitabının kendisi için doğrulayabildiğimiz bir edebî ödül yoktur; Publishers Weekly, kitabı Glenn'in dürüstlük, disiplin, vatan sevgisi, cesaret ve sorumluluk gibi değerlerle özdeşleştirildiği, gösterişten uzak bir anlatı olarak değerlendirir. Glenn'in kitabın dışındaki onurları ise bellidir: Kongre Altın Madalyası (1978) ve Başkanlık Özgürlük Madalyası (2012). Glenn'in 1962 uçuşu, yörüngeye çıkan ilk Amerikalı olmasıyla tarihe geçti: uzaya çıkan üçüncü Amerikalı, beşinci insandı.

Glenn'in Senato yılları da kitabın kapsamındadır: 24 Aralık 1974'ten 3 Ocak 1999'a kadar Ohio'yu Senato'da temsil etti ve 1987-1995 arasında Hükümet İşleri Komitesi'nin başkanlığını yaptı. Bu süre, onu uzay tarihinin yanı sıra ABD siyasetinde de önemli bir isme dönüştürür; kitap iki alanı tek bir hayat çizgisinde buluşturduğu için değerlidir.

Uyarlamaları

Anı kitabının doğrudan bir uyarlaması yok. Ama Glenn'in hikâyesi popüler kültürde yer alır: Boşluktaki Kahramanlar (The Right Stuff) filminde, Philip Kaufman'ın yönettiği 1983 yapımında Glenn'i Ed Harris canlandırır. Film, Glenn'in uçuşunu ve ardından gelen "ticker-tape" geçit töreni sahnesini içerir. Filmin dayandığı Tom Wolfe kitabı için The Right Stuff sayfamıza bakabilirsiniz.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, uzay çağının erken yıllarını tek bir kişinin gözünden görmek isteyenler için uygundur. Glenn'in dili sadedir; teknik bilgi gerektirmez. Tom Wolfe'un daha edebî ve alaycı tonlu anlatımına karşılık, burada doğrudan, ölçülü bir ses duyarsınız. İki ayrı okuma önerisi: önce U.S. Human Spaceflight gibi bir referansla Mercury uçuşlarının sırasını öğrenip sonra bu kitaba geçmek, ya da doğrudan Friendship 7 bölümüne gidip ardından STS-95'in tıbbi araştırma bölümlerini okumak.

Yazarlık biçimini de akılda tutun: kitap Nick Taylor'ın yardımıyla yazılmıştır ve bu, metnin düzgün akışını açıklar. Mercury'nin diğer isimleri için Alan Shepard, Gus Grissom ve Deke Slayton sayfaları iyi tamamlayıcıdır.