Kızıl Mars (Kim Stanley Robinson): konusu, Mars bilimi ve üçleme okuma sırası

Kızıl Mars (Red Mars), Amerikalı bilimkurgu yazarı Kim Stanley Robinson'ın ilk kez 1992'de İngiltere'de HarperCollins tarafından yayımlanan romanıdır. Mars'a yerleşilmesini ve gezegenin Dünya'ya benzetilmesini, yani terraforming sürecini iki yüzyıla yayılan bir zaman diliminde anlatan Mars üçlemesinin ilk kitabıdır; seriyi Yeşil Mars (Green Mars, 1993) ve Mavi Mars (Blue Mars, 1996) izler. Roman 1992'de İngiliz Bilimkurgu Derneği'nin (BSFA) en iyi roman ödülünü, 1993'te de Nebula ödülünü kazandı. Bugün okuyanlar için kitabın tuhaf bir yanı var: hikâyedeki ilk koloni yolculuğu 2026'da başlıyor.

Kitap ne anlatıyor?

Roman, Dünya'nın aşırı nüfus ve çevre sorunlarıyla boğuştuğu yakın bir gelecekte açılır. Amerika ve Rusya'nın ortak yürüttüğü bir görevle, sonradan "İlk Yüz" diye anılacak bilim insanı ve mühendisler Ares adlı dev bir gemiyle Mars'a gider. Amaç kısa bir keşif değil, kalıcı yerleşimdir. Gemi, atmosfere geri düşürülmek yerine yörüngede biriktirilen uzay mekiği dış yakıt tanklarının birleştirilmesiyle kurulmuştur.

Kitabın omurgası, Mars'la ne yapılacağı üzerine süren büyük tartışmadır. Fizikçi Sax Russell'a göre insanın gezegene inmesiyle dönüşüm zaten başlamıştır ve evrende bu kadar az bulunan yaşamı yaymak bir sorumluluktur. Jeolog Ann Clayborne ise insanın bütün bir gezegeni kendi isteğine göre değiştirme hakkı olmadığını savunur. Bu iki görüş zamanla "Yeşiller" ve "Kızıllar" diye iki kampa dönüşür. Buna siyasi bir soru eklenir: Mars, Dünya'nın hükümetlerine ve giderek devleşen çokuluslu şirketlere mi bağlı kalacak, yoksa kendi yolunu mu çizecek? Robinson hikâyeyi tek bir kahramandan değil, İlk Yüz'ün farklı üyelerinin gözünden, bölümden bölüme değişen bakış açılarıyla anlatır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Roman, Mars'a ilk ayak basan insan olarak ünlenmiş John Boone'un bir suikastla öldürülmesiyle başlar; sonra zamanda geriye dönülerek bu noktaya nasıl gelindiği anlatılır. Ares yolculuğunda ekip içi ilişkiler gerilir: Amerikalı ekibin teknik lideri Frank Chalmers ile Boone arasındaki eski rekabet, ikisinin de yakınlaştığı Rus ekibinin lideri Maya Toitovna yüzünden derinleşir. Mars'a varınca Rus mühendis Nadia Cherneshevsky ilk kalıcı yerleşim olan Underhill'i kurar, Phobos uydusunda da bir üs açılır. Tarım ekibinin lideri Hiroko Ai ise bir süre sonra yandaşlarıyla birlikte ortadan kaybolur.

Birleşmiş Milletler'e bağlı Mars işleri kurumu gezegenin dönüştürülmesine onay verince büyük projeler başlar: iç ısıyı yüzeye taşımak için çok derin kuyular açılır, atmosferi kalınlaştırmak için genetiği değiştirilmiş mikroorganizmalardan oluşan "Russell kokteyli" yayılır, donmuş toprağın içindeki suyu açığa çıkarmak için derinde nükleer patlamalar yapılır. Mars'ı Dünya'ya bağlamak için yörüngeye "Clarke" adlı bir asteroit oturtulur ve ona bir uzay asansörü kablosu bağlanır. Mars'ta geliştirilen ve insan ömrünü yüzyıllara uzatabilecek bir tedavi ise Dünya'daki eşitsizliği daha da keskinleştirir.

Chalmers'ın başlattığı bir dizi olay Boone'un ölümüyle sonuçlanmıştır. Dünya'dan göç patlar, şirketler ve onların güvenlik güçleri Mars'ta asıl söz sahibi olur. Mars'ın Dünya'nın kurallarına bağlı kalmaması gerektiğini savunan mühendis Arkady Bogdanov 2061'de bir ayaklanma başlatır. Ayaklanma başta başarılı görünse de Dünya güçlerinin şiddeti ve soluk alınamayan bir gezegende hayatın kırılganlığı karşısında çöker: uzay asansörünün kablosu kopar, kentler bombalanır, Arkady öldürülür, Phobos'taki askerî üs uyduyla birlikte yok edilir ve nükleer patlamalarla serbest kalan yeraltı suları dev bir sel olarak vadilere boşalır. Chalmers da bu sel sırasında hayatını kaybeder. Dünya'da ise kaynak kavgaları bir dünya savaşına dönüşür.

Kitabın sonunda İlk Yüz'ün çoğu ölmüştür. Sax, Ann, Maya ve Nadia gibi hayatta kalanlar, Hiroko'nun güney kutbunun altında yıllar önce kurduğu gizli sığınağa, Zygote'a sığınır. Mars yeniden Dünya şirketlerinin sıkı denetimine girmiştir, ama gezegende doğan yeni bir kuşak değişim umudunu taşır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Kim Stanley Robinson 23 Mart 1952'de Illinois'in Waukegan kentinde doğdu, çocukluğu Güney Kaliforniya'da geçti. San Diego'daki California Üniversitesi'nde edebiyat okudu ve 1982'de aynı üniversitede Philip K. Dick'in romanları üzerine yazdığı tezle doktorasını tamamladı. Kitaplarında ekoloji, iklim ve ekonomi öne çıkar; kahramanları çoğu zaman bilim insanlarıdır ve bu insanlar aksiyon kahramanı gibi değil, araştıran, tartışan, birlikte çalışan kişiler olarak çizilir.

Robinson'ın Mars ilgisi üçlemeden eskidir: 1984 tarihli Icehenge romanı da Mars'la ilgilidir, 1985'te Asimov's dergisinde yayımlanan "Green Mars" adlı uzun öyküsü de üçlemenin tartışmalarını önceden dener. Yazar, Mars'ın bir uydu fotoğrafına bakarken orada sırt çantasıyla yürüyüş yapmanın ne kadar güzel olacağını düşündüğünü ve üçlemenin bu istekten doğduğunu anlatmıştır. Kitap yazılırken Mars yüzeyi ağırlıklı olarak 1970'lerin Viking yörünge araçlarının fotoğraflarından tanınıyordu; NASA'nın ilk Mars gezgini Sojourner henüz yola çıkmamıştı. İlginç bir ayrıntı: Sojourner programının başındaki JPL mühendisi Donna Shirley, Robinson'a üçlemedeki bir teknik hatayı göstermiş, yazar da sonraki baskılarda o sahneyi düzeltmiştir.

Robinson daha sonra da uzay ve iklim temalarına döndü: 2312 (2012) Güneş Sistemi'ne yayılmış bir uygarlığı, New York 2140 (2017) deniz seviyesinin yükseldiği bir kenti, The Ministry for the Future (2020) ise doğrudan iklim değişikliğini merkezine alır. 72432 Kimrobinson adlı asteroit onun adını taşır.

Kitaptaki bilim: Robinson'ın Mars'ı ve gerçek Mars

Mars üçlemesi, bilinen bilime sadık kalmaya çalışan "sert bilimkurgu"nun en çok anılan örneklerindendir. Romandaki coğrafya gerçek Mars'ın haritasına dayanır. Hikâyenin önemli sahnelerinin geçtiği Valles Marineris, NASA'ya göre yaklaşık 3.870 kilometre uzunluğunda, en derin yerinde 9,3 kilometreye inen bir kanyon sistemidir (ayrıntısı Mars'ın yüzeyi sayfasında).

Romanın yerleşimcilerinin karşılaştığı zorluklar da gerçektir. Mars'ın kütleçekimi Dünya'nınkinin yaklaşık yüzde 38'i kadardır; atmosferi çok incedir ve yüzde 96 kadarı karbondioksittir. Ortalama yüzey basıncı Dünya'daki deniz seviyesi basıncının yalnızca yüzde 0,6'sı civarındadır. NASA'ya göre gezegenin bugün küresel bir manyetik alanı yoktur; bu da yüzeyin uzaydan gelen radyasyona açık olması demektir. Sıcaklık 20 °C ile yaklaşık eksi 153 °C arasında değişebilir.

Peki romandaki gibi bir terraforming mümkün mü? NASA'nın desteklediği ve 2018'de Nature Astronomy dergisinde yayımlanan bir çalışmada Bruce Jakosky ile Christopher Edwards, Mars'ta erişilebilir karbondioksit kaynaklarını tek tek hesapladı. Kutup buzullarındaki karbondioksitin tamamı buharlaştırılsa bile basınç ancak ikiye katlanıp Dünya'nın yaklaşık yüzde 1,2'sine çıkabiliyor; topraktaki ve minerallerdeki gaz da çok sınırlı bir katkı sağlıyor. Araştırmacılara göre Mars'ı bugünkü teknolojiyle yaşanabilir hâle getirmek mümkün değil. Robinson'ın romanı ise derin kuyular, mikroorganizmalar, yörünge aynaları ve yüzyıllarca süren çabayla çok daha iyimser bir tablo çizer. Ann Clayborne'un "gezegeni olduğu gibi bırakalım" görüşünün de bugün karşılığı vardır; bazı bilim insanları Mars'ı dönüştürmenin, gezegenin kendi tarihini silmek anlamına geleceği uyarısında bulunuyor (bu tartışmanın ayrıntısı).

Kitaptaki uzay asansörü fikri de havada kalmış değildir: Mars'ın düşük kütleçekimi bu tür yapıları Dünya'dakinden daha kolay kılar ve Phobos uydusu da bir asansörün bağlanabileceği nokta olarak önerilmiştir. Romanda Phobos savaşta yok edilir; gerçekte ise NASA'ya göre bu uydu yavaş yavaş Mars'a yaklaşıyor ve yaklaşık 50 milyon yıl içinde ya gezegene çarpacak ya da parçalanacak (bkz. Phobos ve Deimos). Uzun ömür tedavisi ise kitabın açıkça bilimkurgu olan yanıdır. Son olarak takvim: roman ilk yolculuğu 2026'ya koyar, ama gerçekte Mars'a henüz insan gitmedi. Mars'a fırlatma pencereleri yaklaşık 26 ayda bir açılır ve insanlı bir görev için tarih hâlâ belirsizdir.

Etkisi ve ödülleri

Kızıl Mars 1992'de BSFA ödülünü, 1993'te Nebula'yı kazandı; aynı yıl Hugo, Arthur C. Clarke ve Locus ödüllerine de aday gösterildi. Seri ilerledikçe ödüller büyüdü: Yeşil Mars 1994'te, Mavi Mars 1997'de hem Hugo hem Locus ödülünü aldı. Japonca çevirisi Japonya'nın Seiun ödülünü kazandı. The Atlantic dergisi Robinson'ın yapıtlarını gerçekçi ve edebî bilimkurgunun ölçütü olarak nitelendirdi, The New Yorker da onu yaşayan en büyük bilimkurgu yazarlarından biri saydı.

Üçlemenin etkisi edebiyatın dışına da taştı. Terraforming Mars adlı masa oyunu ve TerraGenesis adlı mobil oyun ondan esinlenmiştir. Daha da ilginci, Yeşil Mars'ın metni ve Kızıl Mars'ın kapak resmi, Mayıs 2008'de Mars'a başarıyla inen NASA'nın Phoenix aracındaki bir DVD'ye kaydedildi. "İlk Gezegenlerarası Kütüphane" adı verilen bu disk, gelecekte Mars'a gidecek kâşifler için bir zaman kapsülü olarak tasarlandı.

Uyarlamaları

Üçleme yirmi yılı aşkın süredir ekrana taşınmayı bekliyor. 1990'ların sonunda haklar James Cameron'daydı ve beş saatlik bir mini dizi planlanmıştı, ama Cameron projeden vazgeçti. Ardından Gale Ann Hurd'ün Sci-Fi Channel için düşündüğü dizi ve 2008'de AMC ile Jonathan Hensleigh'in duyurduğu proje de hayata geçmedi. Spike kanalı 2015'te J. Michael Straczynski yönetiminde on bölümlük bir ilk sezon için yeşil ışık yaktı; ancak Straczynski 2016'da projeden ayrıldı, yerine gelen yapımcı da ayrılınca dizi askıya alındı. Bugüne kadar yayımlanmış bir film ya da dizi uyarlaması yok.

Mars üçlemesi okuma sırası

Seri, 2026'dan 2212'ye uzanan 187 yıllık bir dönemi kapsar. Yayın sırası ile hikâyenin kendi iç sırası aynıdır:

1. Kızıl Mars (Red Mars, 1992): ilk yerleşim ve 2061 ayaklanması.
2. Yeşil Mars (Green Mars, 1993): Kızıl Mars'tan yaklaşık 50 yıl sonra, bitkilerin yüzeyde tutunmaya başladığı dönem ve ikinci devrim. 1994'te Hugo ve Locus ödüllerini kazandı.
3. Mavi Mars (Blue Mars, 1996): yüzeyde akan nehirlerin ve denizlerin oluştuğu, insanlığın Güneş Sistemi'ne yayıldığı yüzyıl. 1997'de Hugo ve Locus ödüllerini kazandı.
4. The Martians (1999): aynı evrende geçen öykülerden oluşan derleme; ana kitapların aralarına yerleşen hikâyeler içerir, en iyi üçlemeden sonra okunur.

Robinson'ın Icehenge romanı benzer temaları işlese de bu evrende geçmez.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kızıl Mars hızlı bir macera romanı değildir. Uzun, yoğun, jeoloji, ekoloji, siyaset ve ekonomi tartışmalarıyla dolu bir kitaptır; okur bazen sayfalarca süren manzara betimlemeleriyle karşılaşır. Buna karşılık Mars'a gerçekten yerleşilse neler olabileceğini bu kadar ciddiye alan roman azdır. Andy Weir'in Marslı romanını sevip "ya ilk yerleşimciler kalıcı olsaydı?" diye merak edenler için doğal bir sonraki adımdır; Ray Bradbury'nin şiirsel Mars Yıllıkları ile yan yana okunduğunda da Mars edebiyatının ne kadar değiştiğini gösterir. Gerçek Mars'ın su tarihini merak edenler Mars'ta su sayfasına da bakabilir.

Okumaya kesinlikle Kızıl Mars'tan başlanmalıdır, çünkü karakterlerin büyük bölümü ve tartışmaların temeli bu kitapta kurulur. Türkçede kitap ilk kez 2003'te Kabalcı Yayınevi tarafından Sabri Gürses çevirisiyle yayımlandı; bugün piyasada bulunan baskı, yine Sabri Gürses çevirisiyle İthaki Yayınları'nın 2019 baskısıdır.