Riding Rockets (Mike Mullane): konusu, mekik bilimi ve okuma rehberi

Riding Rockets: The Outrageous Tales of a Space Shuttle Astronaut, eski NASA astronotu Mike Mullane'in 2006'da Scribner yayınevinden çıkan anı kitabıdır. Mullane, 1978'de seçilen astronot sınıfının üyesi olarak üç uzay mekiği uçuşuna katılmış bir mühendis-astronottur. Kitabı yazarken bir kahramanlık anıtı dikmeye değil, astronot olmanın "vitrinin arkasındaki" hâlini anlatmaya girişmiştir: eğitim şakaları, uçuş öncesi gerginlik, yerçekimsizliğin vücuda etkileri ve NASA'nın iç kültürü. Başlıktaki "outrageous", yani hadsiz, taşkın sıfatı da bunu söylüyor.

Kitabın gerçek konusu, mekik çağının ilk on iki yılını içeriden görmektir. Mekik programı 12 Nisan 1981'deki ilk uçuşla başladı; Mullane'ın astronot kariyeri ise programın daha uçuşlar başlamadan hazırlandığı 1978'de açıldı ve 1990'da bitti. Bu aralık, mekiğin ilk uçuşlarını ve 1986'daki Challenger kazasını kapsar.

Kitap ne anlatıyor?

Anlatı kronolojiktir ve yazarın kendi sesiyle ilerler. Mullane önce nasıl astronot olmak istediğini, Hava Kuvvetleri'ndeki yıllarını ve NASA'nın 1978 sınıfına nasıl girdiğini anlatır. Bu sınıf, "Thirty-Five New Guys" anlamına gelen TFNG kısaltmasıyla anılır. Kitabın ilk bölümleri eğitimi ve gençlik şakalarını işler.

Kirkus Reviews, kitabın erken bölümlerindeki tuvalet ve şaka merkezli mizahın yer yer yorucu olduğunu, ama anlatı uzaya çıktıkça güçlendiğini yazmıştı. Fırlatışın fiziksel şiddeti, yörüngeden Dünya'nın görünüşü ve mekiğin içindeki dar, kalabalık yaşam kitabın en çok övülen kısımlarıdır. Kirkus'a göre bu yönleriyle kitap, sıradan "uzaydaki erkekler" anılarının üstüne çıkıyor.

Kirkus'un özetine göre kitap bir olgunlaşma hikâyesi de sayılır: yazar, uzay yolculuğunun teknik gerçeklerini, yerçekimsizliğin fiziksel zorluklarını, NASA bürokrasisiyle değişen ilişkisini ve Columbia kazasında kaybedilen meslektaşlarını anlatır. Bu yüzden kitap hem komik hem de yer yer karanlıktır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Kitap, Mullane'ın Hava Kuvvetleri'nden NASA'nın astronot kadrosuna uzanan yolunu anlatarak açılır. Vietnam'da keşif uçağında silah sistemleri subayı olarak görev yaptıktan sonra 1978'de astronot seçilir. Ardından Houston'daki eğitim yılları gelir; yazar bu dönemi esprili ve çoğu zaman kaba bir dille aktarır.

Orta bölüm uçuşlardır. İlk görev, Discovery'nin 1984'teki ilk uçuşu olan STS-41-D'dir; Mullane'ın anlattığı bu ilk yolculukta fırlatışın şiddeti, yörüngede vücudun uyumu ve yörüngeden Dünya'nın görünüşü öne çıkar. İkinci uçuşu 1988'de Atlantis'le yaptığı, Savunma Bakanlığı yükü taşıyan STS-27'dir. Üçüncüsü ve sonuncusu, 1990'daki STS-36'dır.

Kayıtlara geçen çerçeve şöyledir: STS-41-D 30 Ağustos 1984'te kalktı ve 5 Eylül'de indi. STS-27, Aralık 1988'de Atlantis'le uçtu ve bir Savunma Bakanlığı yükü taşıdı. STS-36 Şubat-Mart 1990'da yine Atlantis'le gerçekleşti. Mullane'ın üç uçuştaki toplam uzay süresi 356 saattir. Kitap bu üç görevi, bir mühendis-astronotun gözünden, kendi işini ve çevresindeki insanları yorumlayan bir anlatıyla bağlar; yazar üç uçuşta da pilot değil görev uzmanı olarak yer almıştır.

Kitabın duygusal kırılması 1986'da Challenger'ın kaybıdır. STS-41-D mürettebatından Judy Resnik bu kazada ölenler arasındadır; kitap hem kazaya hem de Resnik'e yer verir. Mullane 2003'teki Columbia kaybı üzerine de düşüncelerini aktarır. Kitap yazıldığında bu ikinci kayıptan üç yıl geçmişti; mekik programı ise 21 Temmuz 2011'deki son inişe kadar sürdü ve toplam 135 görev yapıldı. Yani Mullane, programın tamamlanmasına yıllar kala geriye bakan bir tanık sayılır.

Anlatı, yazarın 1978-1990 arasındaki astronotluk dönemini kapsar ve Mullane'ın 1 Temmuz 1990'da NASA'dan ve Hava Kuvvetleri'nden emekli olmasıyla sona erer. Kitabın genel resmi, kusursuz kahramanlar yerine kusurlu, insan astronotlar çizmesidir; yazarın hedefi astronotluğun parlak yüzünü silip yerine gerçeği koymaktır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Richard Michael "Mike" Mullane, 10 Eylül 1945'te Teksas'ın Wichita Falls kentinde doğdu. Babası İkinci Dünya Savaşı'nda B-17 uçuş mühendisiydi. 1967'de West Point'ten mezun oldu; Ocak-Kasım 1969 arasında Vietnam'da Tan Son Nhut üssünden RF-4C keşif uçağında silah sistemleri subayı olarak 134 savaş görevi yaptı. 1976'da Edwards Hava Kuvvetleri Üssü'nde uçuş testi eğitimi aldı. NASA onu Ocak 1978'de seçti; Ağustos 1979'da resmen astronot oldu.

Mullane üç uçuşta toplam 356 saat uzayda kaldı ve 1 Temmuz 1990'da emekli oldu. Kitap, emekliliğinden on altı yıl sonra, 2006'da yayımlandı. Aynı yıl The Daily Show'a çıkarak kitabını tanıttı. Columbia kazasının 2003'te yaşanmış olması, yazarın mekik konusundaki eleştirel yaklaşımına derin bir arka plan verir. Mullane kitabın dışında çocuklara yönelik Liftoff! An Astronaut's Dream ile 500 soru-cevaplık Do Your Ears Pop in Space? adlı kitapları da yazmıştır; şirketlere takım çalışması, liderlik ve güvenlik üzerine konuşmalar yapıyor.

Kitaptaki bilim

Riding Rockets bir bilim kitabı değil, ama mekik uçuşunun fiziğini ve mühendisliğini somut örneklerle öğretir. Önce mekiğin kendisi: yeniden kullanılabilir bir yörünge aracı olarak tasarlandı, Dünya atmosferine yeniden girer ve planör gibi inerdi. Program 1981-2011 arasında 135 görev yaptı; beş uçuşa elverişli yörünge aracı (Columbia, Challenger, Discovery, Atlantis, Endeavour) üretildi. Ayrıntılı tasarım hikâyesi sitedeki The Space Shuttle Decision sayfasında.

Mullane'ın ilk uçuşu bilim açısından zengin bir örnektir. STS-41-D 30 Ağustos 1984'te kalktı ve 5 Eylül'de indi; Discovery'nin ilk uçuşuydu, yani mekik programının on ikinci görevi. Altı kişilik ekipte komutan Henry Hartsfield, pilot Michael Coats, görev uzmanları Mullane, Steven Hawley ve Judith Resnik ile yük uzmanı Charles Walker vardı; görev 6 gün 56 dakika sürdü. Görev uzmanı, uçuşta bilimsel ya da teknik işi yürüten, pilot olmayan astronottur; Mullane bu rolün örneğidir. Mekik üç ticari haberleşme uydusunu (SBS-4, Telstar 302 ve Syncom IV-2) yörüngeye bıraktı; hepsi başarıyla çalıştı. Ayrıca yaklaşık 31 metre yüksekliğinde bir deneysel güneş paneli (OAST-1) açıldı; bu deneme, ileride Uluslararası Uzay İstasyonu'nun güneş panellerinin yapılabilirliğini göstermeye yaradı. Uçuş sırasında atık su boşaltma ağzında yaklaşık 61 cm'lik bir buz sarkıtı oluştu ve komutan onu mekiğin robot koluyla kopardı. Bu tür ayrıntılar, yörüngede "küçük" bir sorunun nasıl büyük işe dönüşebileceğini gösterir. Uçuştan önce, 26 Haziran 1984'te, mekik programının ilk fırlatma iptali de yaşanmıştı: motor sorunu yüzünden geri sayım son dört saniyede durdu.

İkinci bilimsel konu insan vücududur. Yerçekimsizliğe girişte baş dönmesi, bulantı ve dengesizlik, bugün "uzay adaptasyon sendromu" diye bilinir ve astronotların yaklaşık üçte birini etkiler. İç kulaktaki denge sistemi yeni ortama uyum sağlayana kadar bu belirtiler sürer. Mullane gibi anlatıcılar bunu doğrudan yaşadıkları için okur, tıbbi bir terimi gerçek bir deneyim olarak kavrar.

Üçüncü konu güvenliktir. 28 Ocak 1986'da Challenger fırlatmadan 73 saniye sonra, katı yakıtlı bir yardımcı roketteki O-ring sızdırmazlık elemanının arızası yüzünden parçalandı ve yedi astronotun tamamı öldü. 1 Şubat 2003'te Columbia, atmosfere dönüşte, kalkışta kanadına çarpan yalıtım köpüğü parçası yüzünden dağıldı ve yine yedi kişi yaşamını yitirdi. Her iki kazanın teknik ve yönetsel nedeni sitede Rogers Komisyonu Raporu ve Ascension sayfalarında anlatılıyor. Mullane bu kazaları bir astronot ve bir meslektaş olarak, kurum içinden yorumlar.

Etkisi ve eleştirileri

Kitap tek yönlü bir övgü almadı. Kirkus Reviews onu bir astronotun hiçbir kenarı yontulmamış, dağınık ve heyecan dolu hikâyesi olarak tanımladı. New York Times'ın incelemesinin başlığı ("Too Much of the Right Stuff") eleştirel bir ton taşıyor. Publishers Weekly ise Mullane'ın kadın astronotlara karşı özel bir hoşnutsuzluk taşıdığını yazdı. Bu eleştiri önemlidir: kitap, 1970'lerin sonundaki astronot kültürünün cinsiyetçi yanlarını örtmediği gibi yazarın kendi önyargılarını da yansıtır. Bu yüzden onu hem tarihi bir tanıklık hem de bakış açısı sorgulanması gereken bir metin olarak okumak gerekir. Baktığımız kaynaklarda kitabın aldığı bir ödül anılmıyor.

Bu yüzden kitaptaki yargıları, kadın astronotların kendi anlatımlarıyla, örneğin Sally Ride sayfasındaki biyografiyle birlikte okumak tabloyu dengeler.

Uyarlamaları

Riding Rockets'ın film ya da dizi uyarlaması yoktur. İlgili okuma ve izleme için Mercury Yedilisi'ni anlatan The Right Stuff kitabı ve Boşluktaki Kahramanlar filmi benzer bir "astronotların gerçek yüzü" havası taşır; Challenger kazası için Challenger: The Final Flight yapımı bakılabilir.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, uzay tarihine ilgi duyan ve resmî tarih anlatısının ötesinde kişisel bir tanıklık okumak isteyen lise düzeyi ve üstü okura uygundur. Dil yer yer kaba ve esprilidir; bu yüzden küçük okurlara önerilmez. Mekik uçuşunu önce genel olarak öğrenmek isteyenler, sitedeki Shuttle-Mir ve U.S. Human Spaceflight sayfalarına bakabilir. Anılar başlangıçta tekdüze gelirse, Kirkus'un da önerdiği gibi uzay uçuşu bölümlerine geçip sonra geri dönmek mümkündür. Türkçede doğrulanmış bir baskısı bulunamadığı için kitap İngilizce okunmalıdır.