Avatar

James Cameron'ın 2009 yapımı Avatar'ı, üç boyutlu sinemanın yeniden doğuşu olarak hatırlanıyor. Film, insanların başka bir yıldız sisteminde, ormanlarla kaplı bir uyduda maden aradığı bir geleceği anlatıyor ve izleyiciyi o güne kadar perdede görülmemiş ayrıntıda bir dünyaya götürüyor. Tüm zamanların en çok hasılat yapan filmi unvanını uzun yıllar elinde tutan yapım, aynı zamanda bugün beş filme uzanması planlanan Avatar serisinin başlangıcı.

Konusu

Yıl 2154. Dünya'nın kaynakları tükenmiş, doğası çökmüş durumda. Kaynak Geliştirme İdaresi (RDA) adlı şirket, Alfa Centauri sistemindeki yaşanabilir uydu Pandora'da "unobtanium" adlı değerli bir mineral çıkarıyor. Pandora'nın havası insanlar için solunabilir değil; bu yüzden bilim insanları, insan ve yerli Na'vi genlerinden üretilmiş, uzaktan zihinle yönetilen bedenler kullanıyor. Bu bedenlere "avatar" deniyor.

Belden aşağısı felçli eski bir deniz piyadesi olan Jake Sully, avatar programına katılacak olan ikiz kardeşi ölünce onun yerine Pandora'ya gönderiliyor. Avatarıyla ormanda kaybolduğunda onu Na'vi savaşçısı Neytiri kurtarıyor ve Jake, Omaticaya klanının arasında yaşamaya başlıyor. Güvenlik şefi Albay Miles Quaritch, Jake'e bacaklarını yeniden kullanabilmesi karşılığında klanın evi olan dev Ev Ağacı hakkında bilgi toplamasını teklif ediyor. Jake ise zamanla iki dünya arasında bir seçim yapmak zorunda kalıyor.

Yapım ve oyuncular

Cameron, filmin seksen sayfalık ilk taslağını 1994'te yazdı. Proje 1999'da gösterime girecek şekilde planlanmıştı; ancak yönetmen, istediği dijital karakterleri yaratacak teknolojinin henüz olgunlaşmadığına karar verip filmi yıllarca rafta bekletti. 20th Century Fox 2006'nın ortasında projeyi geri çevirdi, aynı yılın ekim ayında ise Ingenious Media'nın finansman desteğiyle filmi üstlendi.

Avatar'ın en önemli yeniliği, oyuncuların beden ve yüz hareketlerini kaydedip bilgisayarda yaratılan Na'vi karakterlere aktaran performans yakalama tekniğiydi. Canlı çekimler ise Cameron ile Vince Pace'in geliştirdiği Fusion üç boyutlu kamera sisteminin değiştirilmiş bir sürümüyle yapıldı. Yaklaşık üç metre boyundaki Na'vi'lerin konuştuğu dili, Güney Kaliforniya Üniversitesi'nden dilbilimci Paul Frommer baştan yarattı. Müzikleri James Horner besteledi, görüntü yönetmeni Mauro Fiore. Filmin gösterim tarihi, hem yapım sonrası çalışmalara zaman tanımak hem de sinemaların üç boyutlu projektör kurabilmesi için Mayıs 2009'dan aralığa kaydırıldı.

Jake Sully'yi Sam Worthington, Neytiri'yi Zoe Saldaña canlandırıyor. Sigourney Weaver avatar programının başındaki bilim insanı Dr. Grace Augustine, Stephen Lang Albay Quaritch, Michelle Rodriguez pilot Trudy Chacón, Giovanni Ribisi şirket yöneticisi Parker Selfridge rolünde. Kadroda Joel David Moore, CCH Pounder, Wes Studi ve Laz Alonso da var.

Filmin dünya prömiyeri 10 Aralık 2009'da Londra'da yapıldı; ABD'de 18 Aralık 2009'da gösterime girdi. Resmî bütçesi 237 milyon dolar olan yapım, yeniden gösterimlerle birlikte dünya genelinde yaklaşık 2,92 milyar dolar hasılat elde etti. 82. Akademi Ödülleri'nde dokuz dalda aday gösterilen film, sanat yönetimi, görüntü yönetimi ve görsel efekt dallarında üç Oscar kazandı. Altın Küre'de en iyi dram filmi ve en iyi yönetmen ödüllerini aldı. Yaklaşık dokuz dakikalık ek sahne içeren özel sürümü Ağustos 2010'da, 4K HDR olarak yenilenmiş hâli ise Eylül 2022'de yeniden sinemalara geldi.

Bilim ne diyor?

Filmin adresi gerçek: Alfa Centauri, Güneş'e en yakın yıldız sistemi ve Pandora'ya giden gemi, kurguda yaklaşık 4,4 ışık yıllık bir yol katediyor. Sistemin parlak yıldızı Alfa Centauri A, kütlesi ve tayf sınıfıyla Güneş'e çok benziyor. 2025'te NASA, James Webb Uzay Teleskobu'nun bu yıldızın çevresinde Satürn kütlesinde bir gaz devi adayı bulduğunu açıkladı; aday, filmde Pandora'nın dolandığı gaz devi Polyphemus'u akla getiriyor. Ama dikkat: Bu nesne henüz kesinleşmiş bir gezegen değil ve çevresinde bir uydu görülmüş değil.

Pandora'nın havası insanlar için zehirli; kurgudaki atmosferde karbondioksit ve hidrojen sülfür var. Bu ayrıntı bilimsel olarak anlamlı: Başka bir dünyada yaşam olsa bile, oranın havasının bizim için solunabilir olması beklenmemeli. Filmde düşük kütleçekimine karşın yoğun bir atmosfer de tasarlanmış; bu da dev hayvanların ve uçan canlıların varlığına kurgu içinde bir gerekçe sunuyor.

Havada asılı duran dağlar ise filmin en ünlü ama en kurgusal görüntüsü. Açıklamaya göre bu kayalar, süperiletken unobtanium sayesinde güçlü bir manyetik alanda süzülüyor. Süperiletkenlerin mıknatıs üzerinde havada durması laboratuvarda gösterilebilen gerçek bir olay; ancak oda sıcaklığında çalışan, dağ büyüklüğünde bir süperiletken bilinen fizikte yok. Ormanın gece ışıl ışıl parlaması ise Dünya'dan bir esin: Kıpırdatıldığında kısa süre ışık saçan tek hücreli dinoflagellatlar, bazı kıyılarda dalgaları mavi renkte parlatır.

Son olarak avatar fikri, yani bir insan zihninin uzaktaki yapay bir bedeni yönetmesi, bugün beyin-bilgisayar arayüzleri üzerine yapılan araştırmalarla kıyaslanabilir ama onların çok ötesinde bir kurgu. Filmin bilimden çok ekolojiye dair söylediği şey daha güçlü: Kaynaklarını tüketmiş bir uygarlığın başka bir dünyanın doğasına bakışı.

Etkisi

Avatar, 2010'larda sinemaların üç boyutlu gösterime yönelmesinin başlıca nedenlerinden biri oldu. Film 2019'a kadar, ardından 2021'deki yeniden gösterimle yeniden, tüm zamanların en çok hasılat yapan filmi olarak kaldı. Pandora, Disney'in Florida'daki temalı parkında kendi bölgesine kavuştu. Hikâye on altı yıl sonra Avatar: Suyun Yolu ile, ardından Avatar: Ateş ve Kül ile sürdü. Gerçekçi bir uzay yolculuğu arayanlar için aynı dönemin farklı bir yapımı Yıldızlararası iyi bir karşılaştırma sunuyor.

Kısaca

• Yıl: 2009
• Yönetmen ve senarist: James Cameron
• Süre: 162 dakika
• Oyuncular: Sam Worthington, Zoe Saldaña, Sigourney Weaver, Stephen Lang, Michelle Rodriguez
• Müzik: James Horner
• Ödüller: 3 Oscar (sanat yönetimi, görüntü yönetimi, görsel efekt), 2 Altın Küre