Apollo 8 (Jeffrey Kluger): konusu, Ay yolculuğu ve okuma rehberi

Apollo 8: The Thrilling Story of the First Mission to the Moon, Time dergisi editörü Jeffrey Kluger'in 2017'de Henry Holt yayınevinden çıkan kitabıdır. Konusu, insanların Dünya'dan ilk kez ayrılıp başka bir gök cisminin yörüngesine girdiği Aralık 1968 uçuşudur: üç astronot, Ay'ı on kez dolandı, Dünya'ya döndü. Kitap, bu yolculuğu hem teknik hem de insani yanıyla anlatır.

Karıştırılmaması gereken bir nokta: aynı adlı ikinci bir kitap daha var. Martin W. Sandler'ın 2018'de Candlewick Press'ten çıkan Apollo 8 adlı kitabı, 12-14 yaş arası okurlara yönelik, 176 sayfalık bir çocuk-gençlik kitabıdır. Bu sayfa Kluger'in kitabını anlatıyor.

Kitap ne anlatıyor?

Kluger, Publishers Weekly'nin özetine göre, hikâyeye uçuştan yıllar öncesinden başlar. Kitap, mürettebattaki üç kişinin, Frank Borman, Jim Lovell ve Bill Anders'ın kişisel geçmişini ve NASA'nın erken tarihini, uzay yarışının bağlamıyla birlikte örer. Anlatıda görev kontrol yöneticisi Chris Kraft gibi isimler ve astronotların aileleri de yer alır. Yazar, çok sayıda görüşmeye dayanarak bu uçuşun teknik güçlüğünü ve dönemin siyasi gerginliğini birlikte aktarır. Aynı özet, Kluger'in düzyazısını "yalın ama canlı" bularak niteler.

Apollo 8'in neden önemli olduğu kısaca şöyle özetlenebilir: Frank Borman, Jim Lovell ve William Anders, Dünya'nın çekim alanının etkisinden çıkan ilk insanlardır. Uçuş, ilk insanlı Ay yörüngesi görevi ve Saturn V roketinin ilk insanlı fırlatışıdır. Kluger daha önce Kayıp Ay (Lost Moon) kitabını Jim Lovell'le birlikte yazmıştı; bu kez Lovell'in Apollo 13'ten önceki ilk Ay uçuşunu ele alıyor.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Kitabın ana hikâyesi 1968'dir ve bu yıl ABD için yıpratıcıdır: suikastlar, Vietnam Savaşı ve toplumsal huzursuzluk. NASA'nın Ay hedefi ise 1960'ların sonuna doğru gecikmelerle karşı karşıyadır. Apollo 8, başlangıçta Ay modülünü Dünya yörüngesinde sınamak için planlanmıştı; ama Ay modülünün üretimi gecikince, Apollo Uzay Aracı Programı Ofisi'nin yöneticisi George Low, Ağustos 1968'de uçuşun yerine doğrudan Ay yörüngesine gidilmesini önerdi. Komuta ve servis modülü, Ay modülünden yaklaşık üç ay önce hazır olacaktı. NASA yöneticisi James Webb değişikliği onayladı. Aynı sıralarda Sovyetlerin Zond 5 aracı, Eylül 1968'de canlıları, yani kaplumbağaları Ay'ın çevresinden dolaştırıp sağ salim geri getirmişti; bu, Sovyet kozmonotlarının da benzer bir uçuş deneyebileceği endişesini artırdı. Nisan 1968'deki insansız Apollo 6 denemesi ise Saturn V'te ciddi titreşim ve motor sorunlarını ortaya çıkarmıştı ve bunların çözülmesi gerekti.

Uçuş 21 Aralık 1968'de başladı. Saturn V insanlı olarak ilk kez kalktı ve araç Ay'a yöneldi. Yolculuk yaklaşık 68 saat sürdü. Borman'ın ikinci gün hastalanması kısa bir kaygı yarattı; yer ekibi bunu 24 saatlik bir grip ya da uyku ilacına tepki olarak yorumladı, bugünkü araştırmacılar ise büyük olasılıkla uzay adaptasyon sendromu olduğunu düşünüyor. Araç 24 Aralık'ta Ay yörüngesine girdi ve yaklaşık 20 saatte on tur attı. Bu sırada Anders, Dünya'nın Ay ufkundan yükselişini fotoğrafladı; Noel arifesinde de ekip, yayınında Tekvin'den bölümler okudu. Uçuş 27 Aralık'ta Pasifik Okyanusu'na inişle sona erdi; ekibi USS Yorktown aldı.

Hikâyenin kapanışı, uçuşun sonradan gördüğü ilgidir: Time dergisi ekibi 1968'in insanları seçti; Borman'a bir yabancı, uçuşun 1968'i kurtardığını yazan bir telgraf gönderdi. Kısacası uçuş, yalnız bir teknik sınav değil, yıpranmış bir ülke için moral kaynağı oldu.

Yazar ve yazıldığı dönem

Jeffrey Kluger, 1954 doğumlu bir Amerikalı bilim yazarıdır. Maryland Üniversitesi'nde siyaset bilimi, Baltimore Hukuk Fakültesi'nde hukuk okudu. 1987-1996 arasında Discover dergisinde çalıştı, 1996'da Time'a geçti; 1998'de kıdemli yazar, 2014'te editör oldu. Jim Lovell'le yazdığı Lost Moon (1994), Ron Howard'ın 1995 tarihli Apollo 13 filminin dayanağı oldu. Kluger on üç kitap yazmıştır; bunlar arasında çocuk felci aşısını bulan Jonas Salk'ın hikâyesi, kardeşlik ilişkileri üzerine bir inceleme ve gençler ile yetişkinlere yönelik romanlar da vardır. Apollo 8 kitabı Mayıs 2017'de, uçuşun 50. yıl dönümünden yaklaşık bir buçuk yıl önce yayımlandı ve 320 sayfa tutuyor.

Kitaptaki bilim

Apollo 8'in bilimi bir sonuç değil, bir yöntem hikâyesidir: aracı Dünya'dan çıkarmak, Ay'a yönlendirmek, yörüngeye sokmak ve geri getirmek. Fırlatma sonrası "translunar enjeksiyon" denen ateşleme, aracı yaklaşık 10,8 km/sn hıza ulaştırdı; bu hız, insanlı bir uçuşta o güne kadar ulaşılmış en yüksekti. Araç Dünya'dan en çok yaklaşık 377 bin km uzaklaştı. Ay'ın etrafındaki yörünge ise Ay yüzeyinden yaklaşık 110-112 km yükseklikteydi.

Ay yörüngesine giriş 24 Aralık 1968'de, 09.59 UTC civarında, aracın hızını düşüren bir motor ateşlemesiyle yapıldı. Ay çevresindeki turlarda gelecekteki iniş yerlerini fotoğraflamak da görevin hedefleri arasındaydı. Bu yüzden Apollo 8'i, sonraki görevlerin keşif uçuşu olarak da okumak mümkündür.

Fotoğrafa gelince: Earthrise, Anders tarafından 24 Aralık 1968'de, değiştirilmiş bir Hasselblad 500 EL kamerayla, 250 mm'lik objektif ve özel bir Kodak Ektachrome filmiyle çekildi. Doğa fotoğrafçısı Galen Rowell bunu "çekilmiş en etkili çevre fotoğrafı" olarak tanımlamıştır. Apollo programının Ay bilimi tarafı için sitedeki Where No Man Has Gone Before sayfasına bakılabilir.

Apollo 8'in bağlamı için kısa bir çerçeve: Başkan Kennedy 25 Mayıs 1961'de on yıl bitmeden bir insanı Ay'a indirip sağ salim geri getirme hedefini açıkladı. NASA 1962'de, büyük aracın Ay yörüngesinde kalıp yalnız küçük bir modülün yüzeye ineceği Ay yörüngesinde buluşma yöntemini seçti. Saturn V yaklaşık 110 metre yüksekliğindeydi (363 fit). Program 1967'deki Apollo 1 kabin yangınıyla, Gus Grissom, Ed White ve Roger Chaffee'nin ölümüyle sarsıldı; Apollo 8 ise programın o yıllardaki en cesur kararlarından birinin sonucuydu. Apollo 11 ise 20 Temmuz 1969'da Ay'a indi; toplam altı görevle on iki kişi Ay yüzeyinde yürüdü ve son iniş Aralık 1972'deki Apollo 17'ydi.

Etkisi ve ödülleri

Apollo 8, 1968'in sonunda Time dergisi tarafından yılın insanları seçildi. Dünya nüfusunun yaklaşık dörtte biri, Noel arifesindeki yayını canlı ya da sonradan izledi; yayın Emmy ödülü kazandı ve BBC aktarımı 54 ülkede 15 dilde yapıldı. Borman'a gönderilen bir telgraf, uçuşun 1968'i kurtardığını söylüyordu. Earthrise 1969 baharında Whole Earth Catalog'un kapağında yer aldı ve aynı yıl Apollo 8'i anan bir ABD posta pulunda kullanıldı. Anders, 50. yıl dönümünde fotoğrafın dinî görüşlerini sorgulattığını söyledi.

Earthrise'ın kültürel etkisi, kitabın belki de en kalıcı yanıdır: fotoğraf, Dünya'yı karanlık uzayda tek bir küre olarak gösterdiği için çevre tartışmalarında sık anılır; Rowell'in yukarıdaki sözü de bunu anlatır. Sandler'ın aynı konudaki çocuk kitabı da fotoğrafı Dünya'nın kırılganlığının sembolü olarak ele alır.

Kluger'in kitabının kendisine ait bir ödül bilgisine, baktığımız kaynaklarda rastlamadık. Kirkus ve Publishers Weekly gibi yayınlar kitabı olumlu karşıladı; Publishers Weekly düzyazısını ve anlatımın canlılığını öne çıkarmıştı.

Uyarlamaları

Bu kitabın film ya da dizi uyarlaması yok. Kluger'in daha önceki Lost Moon kitabı ise Apollo 13 filmine dönüşmüştü. Apollo astronotlarının kendi ağzından anlatıldığı bir belgesel arayanlar için sitede Ay'ın Gölgesinde sayfası var.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, Apollo tarihine yeni başlayan ya da Apollo 11'in öncesini merak eden okur için iyi bir giriştir; dili anlatı tarzındadır ve akademik değil. Daha ayrıntılı tarih isteyenler için sitedeki A Man on the Moon ve Michael Collins'in anıları Carrying the Fire sayfaları ikinci basamak olabilir; uçuşun mühendislik tarafı için Chariots for Apollo var. Aynı yazarın Apollo 13 kitabıyla birlikte okumak, iki uçuşun arasındaki farkı gösterir: biri mutlu sonla biten bir ilk, diğeri ise ucuz atlatılan bir kriz hikâyesidir. Kitabı okurken uçuşun saatlerini ve yörünge sayılarını bir kenara not etmek, sonradan Earthrise'a ve Noel yayınına bakarken bağlam kurmayı kolaylaştırır. Apollo'ya yeni başlayan lise düzeyindeki okurlar için hem anlatı hem de olay örgüsü açısından rahat bir kitaptır; teknik terimler ise gerektiğinde yazarın ve bu sayfanın açıklamalarıyla izlenebilir. Türkçe baskısı doğrulanamadığı için kitap İngilizce okunmalıdır.