Yuri Gagarin

Yuri Alekseyeviç Gagarin, 12 Nisan 1961'de Vostok 1 kapsülüyle Dünya'nın çevresinde bir tur atarak uzaya çıkan ilk insan oldu. Kalkıştan inişe 108 dakika süren bu uçuş, Soğuk Savaş yıllarındaki uzay yarışında Sovyetler Birliği'ne büyük bir üstünlük kazandırdı; Gagarin'i de bir gecede dünyanın en tanınan yüzlerinden birine dönüştürdü. Savaşın yıktığı bir köyde büyüyen, dökümhanede çıraklık yapan bir gencin insanlığı yeni bir çağa taşıması, onun hikâyesini bugün de öğretici kılıyor.

Erken yaşamı ve eğitimi

Gagarin, 9 Mart 1934'te bugünkü Rusya'nın Smolensk bölgesindeki Kluşino köyünde doğdu. Babası Aleksey marangoz, annesi Anna ise kolhozda sağımcıydı; Yuri dört çocuğun üçüncüsüydü. İkinci Dünya Savaşı sırasında Alman birlikleri 18 Ekim 1941'de köyü ele geçirdi ve ilk iş olarak okulu yaktı. Gagarin ailesinin evine bir Alman subayı yerleşti; aile, evin arkasında yaklaşık üçe üç metrelik bir toprak kulübede 21 ay yaşadı. Ağabeyi ile ablası 1943'te zorla çalıştırılmak üzere Polonya'ya götürüldü ve ancak savaş bittikten sonra eve dönebildi.

Savaş sırasında köye zorunlu iniş yapan bir Sovyet Yak savaş uçağı, küçük Yuri'nin havacılık merakını alevlendirdi. Aile 1946'da yakındaki Gjatsk kasabasına taşındı. Burada matematik ve fen derslerini sevdi, model uçak yapan bir çocuk grubuna katıldı. 16 yaşında Moskova yakınlarındaki Lübertsı'de bir çelik fabrikasında döküm çırağı oldu, akşamları okula devam etti. 1951'de Saratov'daki sanayi teknik okuluna seçildi ve traktör teknolojisi okudu. Hafta sonları gittiği yerel uçuş kulübünde önce çift kanatlı bir uçakla, ardından Yak-18 ile uçmayı öğrendi.

Pilotluktan uzaya

1955'te Orenburg'daki askerî pilot okuluna kabul edildi. MiG-15 eğitiminde iki kez iniş yapmakta zorlandı ve okuldan atılma tehlikesi geçirdi; boyu kısa olduğu için öğretmeninin verdiği bir minderle kokpitten daha iyi gördü ve inişi başardı. 5 Kasım 1957'de teğmen olarak mezun oldu, aynı ay Valentina Goryaçeva ile evlendi. Ardından Norveç sınırına yakın Luostari Hava Üssü'nde MiG-15 avcı uçaklarıyla görev yaptı.

1959'da Sovyet uzay programı için gönüllü oldu. Adayların 25-30 yaş arasında, 72 kilogramdan hafif ve 1,70 metreden kısa olması isteniyordu; çünkü Vostok kapsülü çok dardı. Gagarin'in 1,57 metrelik boyu burada bir avantaja dönüştü. 154 pilot arasından seçilen 20 kişilik ilk kozmonot grubuna girdi. Eğitim; santrifüjde yüksek g kuvvetine dayanma, oksijeni azaltılmış odalarda bekleme, seste yankı olmayan bir odada günlerce yalnız kalma ve onlarca paraşüt atlayışını içeriyordu. Altı kişilik hızlandırılmış gruptaki arkadaşlarına kendileri dışında ilk kimin uçmasını istedikleri gizlice sorulduğunda, üç kişi hariç hepsi Gagarin'i seçti. Ocak 1961'deki sınavların ardından komisyon onu birinci sıraya koydu; 8 Nisan'da asıl pilot Gagarin, yedeği Gherman Titov olarak belirlendi.

Tarihî uçuşu

12 Nisan 1961 sabahı Baykonur'daki 1 numaralı rampada yaşananlar, uzay çağının ilk sayfası oldu. Saatler koordineli evrensel zamana (UTC) göredir; Moskova saati üç saat ileriydi.

• 02:30 civarı: Gagarin ve yedeği Titov uyandırıldı, kahvaltının ardından skafandrları giydirildi.
• 04:10: Kapsüle yerleşen Gagarin'in telsizi açıldı. Kapak kapatıldıktan sonra sızdırmazlık sinyali uygun görünmediği için teknisyenler vidaları söküp kapağı yeniden kapattı.
• 06:07: Fırlatma. Baş tasarımcı Sergey Korolyov "Kalkış!" dediğinde Gagarin'in cevabı tarihe geçti: "Poyehali!" yani "Hadi gidelim!"
• 06:09: Dört yan yakıt tankı yanmasını tamamlayıp roketten ayrıldı.
• 06:10: Burun koruması açıldı; Gagarin ayaklarının altındaki pencereden Dünya'yı görmeye başladı.
• 06:13: "Dünya'yı görüyorum, görüş iyi" diye bildirdi.
• 06:17: Son kademe motoru durdu ve Vostok 1 yörüngeye oturdu.
• 06:25: Yer istasyonu yörünge bilgilerini henüz bilmiyordu; ekip, kararlı bir yörüngeye ulaşıldığını ancak kalkıştan yaklaşık 25 dakika sonra öğrendi.
• 06:37: Kapsül Kuzey Pasifik üzerinde gecenin içine girdi.
• 07:00: Macellan Boğazı üzerinden geçerken Moskova Radyosu uçuşu dünyaya duyurdu.
• 07:25: Otomatik sistem kapsülü konumlandırdı; fren roketi Afrika'nın batı kıyısı açıklarında yaklaşık 42 saniye ateşlendi.
• 07:35 civarı: Servis modülü kablolarla bağlı kaldığı için kapsül atmosfere girerken şiddetle döndü; kablolar yanınca modüller ayrıldı. Gagarin bu sırada yaklaşık 8 g'lik yüke dayandı.
• 07:55: Yerden yaklaşık 7 kilometre yükseklikte kapsülden fırlatıldı ve kendi paraşütüyle indi.
• 08:05: Saratov bölgesindeki Engels kentinin yaklaşık 26 kilometre güneybatısında yere ayak bastı. Uçmayı öğrendiği bölgeye uzaydan dönmüş oldu.

Uçuş sırasında en yüksek irtifa 327, en alçak irtifa 181 kilometre oldu. Gagarin raporunda ağırlıksızlığı "kayışlarla yatay biçimde asılı duruyormuşsun gibi" diye anlattı.

Sonraki yılları

Uçuşun ardından Moskova'da milyonların katıldığı törenlerle karşılandı ve Sovyetler Birliği Kahramanı unvanını aldı. Sonraki yıllarda yaklaşık 30 ülkenin davetini kabul ederek dünyayı dolaştı; İngiltere ziyaretinde sağanak yağmura rağmen üstü açık otomobilde ayakta durup halkı selamlaması akılda kaldı. Kozmonot eğitim merkezinin eğitim müdür yardımcılığına getirildi, Yüksek Sovyet'e milletvekili seçildi.

Yetkililer, ulusal kahramanlarını bir kazada kaybetmekten korktukları için onu uçuşlardan uzak tutmaya çalıştı. Gagarin yine de Soyuz 1 görevinde arkadaşı Vladimir Komarov'un yedeği oldu. 1967'de Soyuz 1'in paraşütleri açılmadı ve Komarov hayatını kaybetti; bu kazanın ardından Gagarin'in uzay uçuşlarına katılması tamamen yasaklandı. Akademik çalışmaya yönelen Gagarin, 17 Şubat 1968'de uzay uçağı aerodinamiği üzerine tezini savunarak Jukovski Hava Kuvvetleri Mühendislik Akademisi'nden derece ile mezun oldu.

Beş hafta sonra, 27 Mart 1968'de, eğitmeni Vladimir Seryogin ile yaptığı rutin bir eğitim uçuşunda MiG-15UTI uçakları Kirjaç kasabası yakınlarında düştü; ikisi de hayatını kaybetti. Kazanın nedeni uzun süre tartışıldı. Sonradan açıklanan belgelerde kötü hava koşulları, güncel olmayan hava durumu bilgisi ve ani bir kaçınma manevrası öne çıktı; Aleksey Leonov ise yakından geçen başka bir jetin yarattığı türbülansı sorumlu tuttu. Kesin bir sonuç hiçbir zaman ilan edilmedi. Külleri Kremlin duvarına konuldu.

Mirası ise geniş: Gjatsk kasabasının adı ölümünün ardından Gagarin olarak değiştirildi, Yıldız Kenti'ndeki kozmonot eğitim merkezi onun adını aldı, Baykonur'daki tarihi rampa "Gagarin'in Başlangıcı" diye anılmaya başlandı. Birleşmiş Milletler 2011'de 12 Nisan'ı Uluslararası İnsanlı Uzay Uçuşu Günü ilan etti.

Bilmeye değer

• Vostok 1'de çağrı adı "Kedr", yani Sibirya sediri idi.
• O dönemde rekorlar için pilotun aracıyla birlikte inmesi gerekiyordu; Gagarin'in paraşütle ayrı indiği bir süre gizlendi. Uluslararası Havacılık Federasyonu (FAI) kurallarını güncelleyerek rekorlarını yine de tescil etti.
• FAI üç rekorunu kabul etti: 108 dakikalık yörünge uçuşu, 327 kilometre irtifa ve 4.725 kilogramlık yörüngeye taşınan kütle.
• Uçuş planında bir aksaklık olursa kapsülün yörüngesi yaklaşık 13 gün içinde kendiliğinden bozulacak şekilde hesaplanmıştı; bu, yaşam destek sisteminin dayanma süresiydi.
• Gençliğinde buz hokeyinde kalecilik yaptı, basketbol takımı çalıştırdı ve hakemlik yaptı.
• 1969'da Apollo 11 astronotları, Ay yüzeyinde Gagarin ve Komarov anısına madalyalar içeren küçük bir anı çantası bıraktı.