Uzaya giden köpek Laika'ya ne oldu?

Kısa cevap: Laika uzaydan hiç dönmedi, zaten dönmesi de planlanmamıştı. Sputnik 2 3 Kasım 1957'de fırlatıldı. Sovyet yetkilileri yıllarca Laika'nın yörüngede birkaç gün yaşadığını ve acı çekmeden öldüğünü ima etti. 2002'de açıklanan gerçek ise farklıydı: Laika, kabin aşırı ısındığı için uçuşun ilk saatlerinde, büyük olasılıkla dördüncü turunda öldü. Cesedini taşıyan uydu 14 Nisan 1958'de atmosfere girerek yandı.

Laika kimdi?

Laika, Moskova sokaklarından toplanmış, yaklaşık üç yaşında, dişi, kırma bir sokak köpeğiydi. Ağırlığı farklı kaynaklarda 5 ile 6 kilo arasında veriliyor, gerçek soyu ise bilinmiyor. Ekip onu büyük ölçüde sakin ve dengeli mizacı nedeniyle seçti. Görevliler ona Kudryavka, Jucka ve Limonçik gibi adlar taktı. Dünyanın tanıdığı Laika adını ise teknisyenlerin, yüksek sesle havlaması nedeniyle vermiş olabileceği düşünülüyor.

Sputnik 2 neden bu kadar aceleyle fırlatıldı?

Sputnik 1'in başarısından sonra Sovyet lider Nikita Kruşçev, Kasım ayındaki devrim yıl dönümüne yetişecek ikinci bir uydu istedi. Baş tasarımcı Sergey Korolyov'un ekibine kalan süre yaklaşık üç haftaydı. Fırlatma kararı 10-12 Ekim civarında resmîleşti. Yani aracı tasarlamak ve üretmek için dört haftadan az zaman vardı. Bir köpek göndermek büyük olasılıkla Korolyov'un önerisiydi. Ekip daha önce R-5A roketleriyle alt yörünge uçuşlarına çıkan köpekler için yapılmış bir kabini uyarlayarak yeni uydunun içine yerleştirdi.

Sputnik 2, 3 Kasım 1957'de 02.30'da (UTC) fırlatıldı. Aracın kütlesi 508,3 kilogramdı, ama roketin son kademesi ayrılmadığı için yörüngeye çıkan toplam kütle 7,79 tona ulaştı. Uydu en yakın noktası yaklaşık 212, en uzak noktası yaklaşık 1.660 kilometre olan basık bir yörüngede, yaklaşık 103,7 dakikada bir tur atıyordu. Laika'nın dolgulu kabini, içinde uzanabileceği ya da ayakta durabileceği kadar genişti. Köpeği yerinde tutan bir koşum takımı ve bir atık torbası vardı. Kabinde ayrıca hava yenileme sistemi, jöle kıvamında yiyecek ve su, kalbini ve solunumunu ölçen elektrotlar ve bir televizyon kamerası vardı. Ama köpeğin geri getirilmesi için hiçbir düzenleme yapılmamıştı. Sputnik 2 tek yönlü bir yolculuk olarak tasarlanmıştı.

Laika uzayda ne kadar yaşadı?

Telemetri verileri Laika'nın fırlatmayı atlattığını gösteriyor. Kalp atışı fırlatma öncesindeki dakikada 103'ten ivmelenme sırasında 240'a çıktı. Ağırlıksızlığa geçtikten üç saat sonra 102'ye indi. Huzursuzdu ama yemek yiyordu. Mühendislik ve biyolojik veriler, her turda yalnızca 15 dakika yayın yapan bir telemetri sistemiyle yere iniyordu. Bu yüzden yer ekibi Laika'nın durumunu ancak aralıklarla izleyebiliyordu. Ne var ki uçuşun beşinci ile yedinci saatleri arasında yaşam belirtileri kesildi.

Sorunun kaynağı bir mühendislik aksaklığıydı. Uydu planlandığı gibi roketin merkez kademesinden ayrılamadı. Bu durum sıcaklık denetim sistemini bozdu, bazı ısı yalıtım parçaları da yerinden koptu. Kabin sıcaklığı 40 santigrat dereceye kadar çıktı. Sovyet bilim insanlarının, Laika'yı uçuşun sonunda zehirli bir yiyecekle uyutmayı planladığı da biliniyor. Laika o ana kadar yaşayamadı.

Sovyetler Birliği ne açıkladı, 2002'de ne ortaya çıktı?

Sovyet yönetimi Laika'nın ölüm nedeni ve zamanı hakkında yıllarca tutarsız açıklamalar yaptı. Önce oksijensizlikten öldüğü ya da planlandığı gibi uyutulduğu söylendi. Bu anlatım, uzay köpeğinin yörüngede birkaç gün sağ kaldığı izlenimini yaydı. 1999'da Rus kaynakları, Laika'nın dördüncü günde aşırı ısınma nedeniyle öldüğünü bildirdi. Asıl açıklama Ekim 2002'de geldi. Görevin bilim insanlarından Dimitri Malaşenkov, Houston'daki Dünya Uzay Kongresi'nde yaptığı sunumda Laika'nın dördüncü turda aşırı ısınmadan öldüğünü açıkladı. Malaşenkov'a göre eldeki kısa sürede güvenilir bir sıcaklık denetim sistemi kurmak "neredeyse imkânsızdı".

Programın sorumlularından biyolog Oleg Gazenko ise 1998'de duyduğu pişmanlığı açıkça dile getirdi: "Bu görevden köpeğin ölümünü haklı çıkaracak kadar bir şey öğrenmedik." Laika'nın cesedini taşıyan Sputnik 2, 162 gün sonra, 14 Nisan 1958'de atmosfere girerek parçalandı.

Verileri göster

1957	Sputnik 2 fırlatıldı (3 Kasım)
1958	Atmosferde yandı (14 Nisan)
1960	Belka ve Strelka sağ döndü
1997	Yıldız Şehri'nde heykel
1998	Gazenko'nun pişmanlık sözleri
2002	Ölüm nedeni açıklandı: ısınma
2008	Moskova'da roket üstünde anıt

Belka ve Strelka'nın farkı neydi?

Laika'nın ölümünün ardından Sovyet köpek uçuşları geri dönüş düşünülerek tasarlandı. 19 Ağustos 1960'ta Baykonur'dan fırlatılan Korabl-Sputnik 2, Belka ve Strelka adlı iki köpeği, 40 fareyi, iki sıçanı ve bitkileri taşıyordu. Yaklaşık 25 saatlik uçuştan sonra kapsül 20 Ağustos'ta yere indi ve bütün canlılar sağ kurtarıldı. Böylece yörüngeye çıkıp canlı dönen ilk hayvanlar oldular. Bu uçuşun dördüncü turunda köpeklerden birinin nöbet geçirip kusması, ilk insanlı uçuşu üç turla sınırlama kararını etkiledi. Sekiz aydan kısa süre sonra Yuri Gagarin Vostok 1 ile yörüngeye çıktı. Strelka'nın bir yıl sonra doğan yavrularından Puşinka, Sovyetler Birliği'nin iyi niyet hediyesi olarak ABD'nin First Lady'si Jacqueline Kennedy'ye gönderildi. Belka ve Strelka'nın tahnit edilmiş bedenleri bugün Moskova'daki Kozmonotluk Müzesi'nde sergileniyor.

Laika popüler kültürde nasıl yaşıyor?

Laika, uzay yarışının en tanınan yüzlerinden biri oldu. Uzay yarışının popüler kültürdeki izleri arasında onun adı ve yüzü özel bir yer tutuyor. Pek çok ülke onun resmiyle pul bastı. Adı ve resmi sigara paketlerinde, kibrit kutularında ve zarflarda kullanıldı. 1964'te açılan Moskova'daki Uzayın Fatihleri Anıtı'nda onun da kabartması bulunuyor. 1997'de kozmonotların eğitim merkezi Yıldız Şehri'nde bir heykeli dikildi. 11 Nisan 2008'de ise uçuşunu hazırlayan askerî araştırma tesisinde, bir roketin üzerinde duran Laika'yı tasvir eden anıt açıldı.

Müzikte ve edebiyatta da izi sürüyor. İspanyol grup Mecano 1988'de onun ölümüne değinen "Laika" adlı bir şarkı yayımladı. Nick Abadzis'in 2007 tarihli Laika adlı çizgi romanı birçok ödül aldı. Karl Schroeder'in Laika's Ghost adlı bilimkurgu öyküsü de adını ondan alıyor. 2017'de Çekya'da Lajka adlı bir animasyon filmi çekildi. Norveçli şarkıcı Emmy'nin "Laika Party" adlı şarkısı ise 2025'te İrlanda'nın Eurovision temsilcisini belirleyen yarışmayı kazandı. Laika'nın hikâyesi bugün de uzay araştırmalarında hayvan kullanımının etiği tartışılırken ilk akla gelen örnek.

Merak edebilecekleriniz

Laika'nın açtığı yoldan giden ilk insanın hikâyesini Gagarin: Uzaydaki İlk İnsan filmi anlatıyor. Sovyet programının bir başka simgesi Valentina Tereşkova, Sovyet programının mirasçısı Roscosmos ve uzayın canlı bedeni nasıl etkilediğini anlatan Uzay insan vücudunu nasıl değiştirir? sayfalarımız da konuyla bağlantılı. Sputnik 2'nin neden 162 gün sonra düştüğünü merak edenler uydu yörünge bozulması maddemize bakabilir.

Kısaca

• Laika, 3 Kasım 1957'de Sputnik 2 ile fırlatıldı ve Dünya'nın çevresinde dolanan ilk hayvan oldu.
• Geri dönüşü planlanmamıştı. Uçuşun sonunda zehirli yiyecekle uyutulması düşünülüyordu.
• Sovyet açıklamaları yıllarca çelişkiliydi. 2002'de Malaşenkov, ölümün dördüncü turda aşırı ısınmadan olduğunu açıkladı.
• Kabin sıcaklığı 40 santigrat dereceye çıktı. Yaşam belirtileri uçuşun 5-7. saatinde kesildi.
• Uydu 14 Nisan 1958'de atmosferde yandı. 1960'ta Belka ve Strelka yörüngeden sağ dönen ilk köpekler oldu.