Gagarin: Uzaydaki İlk İnsan ne kadar doğru? Vostok 1'in 108 dakikasının gerçeği

12 Nisan 1961 sabahı Yuri Gagarin, Dünya'nın çevresinde dolaşan ilk insan oldu. Bu uçuşu anlatan Gagarin: Uzaydaki İlk İnsan, Pavel Parkhomenko'nun yönettiği ve 6 Haziran 2013'te Rusya'da vizyona giren bir film. Gagarin'i Yaroslav Zhalnin, Sovyet uzay programının baş tasarımcısı Sergey Korolev'i Mikhail Filippov canlandırıyor. Peki film neyi gösteriyor, gerçek uçuş nasıl geçti?

Film ne gösteriyor?

Film, fırlatma günüyle Gagarin'in geçmişini iç içe kuruyor: Kalkış ve uçuş sürerken kozmonotun aklından geçenler, onun hayat hikâyesine ve programın ilk insanlı uçuşa hazırlanışına açılan geri dönüşlerle anlatılıyor. AFP'nin 2013'teki haberine göre film eğitim yıllarına ve 1961 uçuşuna odaklanıyor; Gagarin'in sonraki yıllarını ve 1968'deki ölümünü dışarıda bırakıyor.

Yapımın bir özelliği de ailenin onayıyla çekilmesi. AFP'ye göre Gagarin'in eşi ve iki kızı filmi destekledi; aile daha önce bir müzikali veto etmiş, bir kurgu filmin yapımcılarını da dava yoluyla Gagarin'e yapılan göndermeleri çıkarmaya zorlamıştı. Yapımcı Oleg Kapanets, bazı küçük ayrıntıları Gagarin'in eşi Valentina'ya sorduklarını anlatıyor. Ancak ekibin uçuşun teknik ayrıntıları için arşivlerle ya da mühendislerle çalıştığına dair bir kaynak bulamadık; filmin sinematik tercihlerini bu çerçevede okumak gerekiyor.

Gerçek bilim ne diyor? Seçim ve hazırlık

NASA'nın tarih yazılarına göre ilk 20 kişilik Sovyet kozmonot grubu 25 Şubat 1960'ta gizlice seçildi. NASA'nın yayımladığı, tarihçi Asif Siddiqi'nin Challenge to Apollo kitabına göre adaylar için yaş ve özellikle boy-kilo sınırları kondu; amaç adayların küçük kapsüle sığmasıydı. ESA'ya göre Gagarin 1,57 metre boyundaydı.

Gagarin'in seçilmesi son ana kadar kesin değildi. NASA'ya göre Ocak 1961'de öncelik sırası Gagarin, Titov ve Nelyubov olarak belirlendi. Siddiqi, Nikolay Kamanin'in son günlerde Titov'a eğildiğini günlüğüne yazdığını, ama 8 Nisan'daki Devlet Komisyonu toplantısında Gagarin'i asıl, Titov'u yedek olarak önerdiğini aktarıyor. Karar ikisine 9 Nisan'da, yani uçuştan üç gün önce bildirildi.

Kalkış: "Poyekhali"

Vostok 1, Moskova saatiyle 09.07'de (UTC 06.07) Tyuratam'daki üssün 1 numaralı rampasından, 8K72K roketiyle kalktı. Siddiqi'ye göre saat, Afrika üzerindeki fren ateşlemesinden hemen önce yönelim algılayıcılarının en iyi güneş ışığını alacağı biçimde hesaplanmıştı. Dünyanın "Baykonur" diye bildiği ad da bir gizleme ürünüydü: Sovyetler resmî belgelere, gerçek üssün yaklaşık 370 kilometre kuzeydoğusundaki küçük Baykonur yerleşiminin adını yazdı.

Gagarin'in kalkıştaki "Poyekhali" (Haydi gidiyoruz) sözü ESA ve NASA kayıtlarında geçiyor. Telsiz çağrı adı "Kedr" (sedir), yer istasyonununki "Zarya-1"di; Korolev kalkış sırasında iletişimi bizzat üstlendi.

Kumandalar kilitliydi

Filmlerde pilot koltuğundaki kahraman genellikle aracı yönetir. Vostok 1'de durum farklıydı. NASA'nın NSSDCA kataloğuna göre elle kumanda fırlatmadan önce kilitlendi ve uçuşun tamamı yerden yönetildi. Siddiqi'ye göre kumanda altı haneli bir kodla kilitliydi; Gagarin'e kod söylenmemişti, yerle bağlantı koparsa açacağı mühürlü bir zarfa konmuştu.

Araç Dünya'nın çevresinde tek bir tur attı. NSSDCA kayıtları yörüngeyi 169-315 kilometre ve yaklaşık 89 dakikalık bir tur olarak veriyor; Siddiqi'nin aktardığı ilk değerler biraz farklı (175 × 302 km). Siddiqi'ye göre planlanan yörünge 180 × 230 kilometreydi; en yüksek nokta plandan yaklaşık 70 kilometre yukarıda kaldı.

Dönüşteki sorun: Kopmayan kablolar

Uçuşun en gergin anları dönüşte yaşandı. Siddiqi'ye göre fren motoru 40 saniye ateşlendi, ama iniş kapsülü ile alet bölmesi beklendiği gibi ayrılmadı: İki modül birkaç kabloyla birbirine bağlı kaldı ve araç hızla dönmeye başladı. ESA'nın zaman çizelgesine göre kablolar yaklaşık on dakika sonra, Mısır üzerinde koptu ve kapsül alet bölmesinden kurtuldu. Bu sorun kamuoyuna ancak 1991'de açıklandı.

Paraşütle iniş ve gizlenen gerçek

Gagarin kapsülün içinde inmedi. ESA ve Siddiqi'ye göre yaklaşık 7.000 metrede kapak atıldı ve iki saniye sonra Gagarin fırlatma koltuğuyla dışarı çıktı; kapsül ile kozmonot ayrı paraşütlerle indi. Gagarin, Saratov bölgesinde Engels'in 26 kilometre güneybatısında, Smelovka köyü yakınına ayak bastı. Uçuş, kalkıştan inişe 1 saat 48 dakika, yani 108 dakika sürdü.

Siddiqi'ye göre uluslararası rekor kuralları pilotun aynı araçla kalkıp inmesini şart koşuyordu. Bu yüzden Sovyet yetkilileri paraşütle inişi gizledi ve Gagarin basın toplantılarında gerçeği saklamak zorunda kaldı; resmî kabul ancak 1971'de geldi.

Nerede haklı, nerede değil?

• Haklı: Uçuşu hayat hikâyesiyle birlikte anlatmak, Gagarin'in seçiminin son güne kadar belirsiz kalmasıyla örtüşüyor. Ailenin desteği, kişisel ayrıntılara özen gösterildiğini düşündürüyor.
• Dikkatli izlenmeli: Uçuşun teknik ayrıntılarına ilişkin danışmanlık bilgisi yok. Sovyet döneminin resmî anlatısı uzun yıllar kablolu ayrılma sorununu ve paraşüt inişini gizlediği için bu konularda tek bir kaynaktan değil, sonradan açılan arşivlere dayanan tarih çalışmalarından beslenmek gerekiyor.
• Kapsam: Film Gagarin'in ölümünü anlatmıyor. Gagarin, ESA'ya göre 27 Mart 1968'de eğitmen Vladimir Seryogin'le birlikte bir MiG-15UTI eğitim uçağının düşmesiyle hayatını kaybetti.

Kapanış

Vostok 1, 108 dakikada uzay çağının kurallarını yazdı, ama bu kuralların bir kısmı onlarca yıl gizli kaldı. Kilitli kumanda, kopmayan kablolar ve koltukla atlama, efsanenin perde arkasındaki mühendislik gerçekleri. Aynı dönemin başka hikâyelerini merak edenler Laika'nın yolculuğuna ve gerçek olaylara dayanan uzay filmleri listemize göz atabilir.