Vostok

Vostok, Sovyetler Birliği'nin ilk kozmonotlarını alçak Dünya yörüngesine çıkarıp sağ salim geri getirmek için yürüttüğü insanlı uzay uçuşu programıdır. Adı Rusçada "Doğu" anlamına gelir. ABD'nin Mercury programı ile yarışan program, 12 Nisan 1961'de Vostok 1 ile Yuri Gagarin'i Dünya'nın çevresinde bir tur attırarak tarihteki ilk insanlı yörünge uçuşunu gerçekleştirdi. 1961-1963 arasında altı insanlı uçuş yapıldı; sonuncusu Valentina Tereşkova'yı uzaya çıkan ilk kadın yaptı. Gagarin'in uçuşu duyurulana kadar "Vostok" adı bile gizli tutuluyordu.

Görevin amacı

1957'de Sputnik 1 ile ilk yapay uyduyu yörüngeye koyan Sovyetler Birliği için bir sonraki büyük hedef, insanı uzaya göndermekti. Programın temel amaçları şunlardı:

• Bir insanı yörüngeye çıkarıp güvenle geri indirmek
• İnsan vücudunun ağırlıksızlığa uzun süre nasıl dayandığını ölçmek
• Aynı anda iki insanlı aracı yörüngede yönetmeyi öğrenmek
• Kadın bir kozmonotun uçuşuyla ilgili tıbbi veri toplamak

Baş tasarımcı Sergey Korolyov'un tasarım bürosu OKB-1, aracı Zenit casus uydusuyla ortak bir gövdeden geliştirdi. Bu çift kullanım, programın Komünist Parti'den destek almasında belirleyici oldu. 1959 sonunda seçilen 20 pilot adayından altısı hızlandırılmış eğitime alındı; Ocak 1961'deki sınavların ardından Gagarin listenin başına yerleşti.

Uzay aracı ve araçları

Vostok tek kişilik bir araçtı ve iki ana bölümden oluşuyordu:

• İniş modülü: Kozmonotu, aletleri ve fırlatma koltuğunu barındıran, 2,3 metre çaplı ve yaklaşık 2.460 kilogramlık bir küre
• Alet modülü: Yakıtı ve geri dönüş motorunu taşıyan, yaklaşık 2.270 kilogramlık çift koni biçimli bölüm
• Toplam kütle: Yaklaşık 4.730 kilogram; 10 günlük yörünge erzakı
• Fırlatma aracı: R-7 kıtalararası füzesinden türetilen Vostok 8K72K roketi

Küre biçimi bilinçli bir tercihti: Araç atmosfere girişte yönünü denetleyemediği için her yanı ısıya karşı korunmalıydı. İniş modülü sert yere çarptığından kozmonot yaklaşık 7 kilometre yükseklikte koltuğuyla dışarı fırlatılıyor ve kendi paraşütüyle iniyordu.

Yolculuk ve önemli anlar

İnsanlı uçuşlardan önce köpekli denemeler yapıldı. 19 Ağustos 1960'ta Belka ile Strelka, yörüngeden canlı dönen ilk canlılar oldu. Mart 1961'deki iki tek turluk deneme, Gagarin'in uçuşunun provasıydı.

• 12 Nisan 1961: Vostok 1 Baykonur'dan kalktı. Gagarin'in "Poyehali!" (Haydi gidelim!) sözü tarihe geçti. Araç en çok 327 kilometreye çıktı; geri dönüş motoru Afrika üzerinde yaklaşık 42 saniye çalıştı. Gagarin, fırlatılmasından 108 dakika sonra Saratov bölgesinde paraşütle yere indi.
• 6 Ağustos 1961: Vostok 2 ile Gherman Titov tam bir gün yörüngede kalıp 17'den fazla tur attı.
• 11-15 Ağustos 1962: Vostok 3 ve Vostok 4 bir gün arayla fırlatıldı; iki araç yaklaşık 6,5 kilometreye kadar yaklaştı ve uzayda araçtan araca ilk telsiz görüşmesi yapıldı.
• 14-19 Haziran 1963: Valeri Bıkovski Vostok 5 ile yaklaşık beş gün uçarak programın en uzun görevini yaptı.
• 16 Haziran 1963: Vostok 6 ile Tereşkova uzaydaki ilk kadın oldu; bu, programın son uçuşuydu.

Gagarin'in uçuşu kusursuz geçmedi. Motor ateşlemesinin ardından alet modülü bir kablo demeti yüzünden iniş modülünden ayrılamadı ve araç bir süre savruldu; kablolar atmosferde kopunca kapsül doğru konuma oturdu. Gagarin bu sırada yaklaşık 8 g'lik yüke dayandı. Hekimler ağırlıksızlığın insanı nasıl etkileyeceğinden emin olmadığı için el kumandaları kilitlenmiş, açma şifresi bir zarfla kabine konmuştu.

Verileri göster

Nisan 1961	Vostok 1: Gagarin, tek tur
Ağustos 1961	Vostok 2: Titov, bir gün
Ağustos 1962	Vostok 3-4: ilk ikili uçuş
14 Haziran 1963	Vostok 5: Bıkovski, ~5 gün
16 Haziran 1963	Vostok 6: Tereşkova

Başarılar ve etkisi

Vostok, uzay yarışının ilk büyük insanlı zaferiydi. Uçuşlar, insanın uzayda yemek yiyip çalışabildiğini ve günlerce ağırlıksız kaldıktan sonra sağlıklı dönebildiğini gösterdi. Vostok 5'in yaklaşık beş günlük uçuşu, o dönem Mercury'nin en uzun uçuşu olan 34 saati çok aşıyordu. Tereşkova'nın çektiği ufuk fotoğrafları daha sonra atmosferdeki aerosol katmanlarını belirlemekte kullanıldı.

Programın kalan uçuşları 1964 başında iptal edildi; parçalar, Vostok aracının iki ve üç kişilik uyarlamalarını kullanan Voshod programına aktarıldı. Mart 1965'teki Voshod 2'de Aleksey Leonov 12 dakikalık ilk uzay yürüyüşünü yaptı. 1960'ların sonunda Vostok'un yerini alan Soyuz araçları 2025 itibarıyla hâlâ kullanılıyor. Altı Vostok uçuşunun hepsi Baykonur Kozmodromu'ndan fırlatıldı.

Bilmeye değer

• 12 Nisan, Rusya'da Kozmonotik Günü olarak kutlanır; Birleşmiş Milletler 2011'de bu tarihi Uluslararası İnsanlı Uzay Uçuşu Günü ilan etti.
• Gagarin'in kaskındaki "СССР" harfleri, iniş sonrası casus sanılmasın diye fırlatma öncesinde elle boyandı.
• Sovyetler Birliği, Gagarin'in kapsülden ayrı indiğini 1971'e kadar kabul etmedi; uluslararası rekor kuralları pilotun araçla inmesini şart koşuyordu.
• Kozmonot adayı Valentin Bondarenko, Vostok 1'den üç hafta önce bir eğitim yangınında hayatını kaybetti; ölümü 1986'ya dek gizli kaldı.
• Uçuşun aksaması ihtimaline karşı yörünge, araç 13 gün içinde kendiliğinden atmosfere düşecek biçimde seçilmişti.