Gerçek olaylara dayanan uzay filmleri: Apollo 13'ten Salyut-7'ye 10 film

Uzay tarihinin gerçek olayları, senaristlerin uydurabileceğinden daha gergin anlarla doludur: ses duvarını aşan bir pilot, havası tükenen bir kapsül, buz tutmuş bir uzay istasyonu, fırlatmadan 73 saniye sonra parçalanan bir mekik. Sinema bu olayları defalarca perdeye taşıdı. Aşağıda gerçek olaylara dayanan on filmi, anlattıkları olayların tarih sırasıyla topladık. Her filmin yanına bir de "gerçekte ne oldu" notu ekledik; film dramatik nedenlerle bazı ayrıntıları değiştirse de temel olaylar kayıtlarda duruyor.

1. Boşluktaki Kahramanlar (The Right Stuff), 1983

Philip Kaufman'ın yazıp yönettiği Boşluktaki Kahramanlar, Tom Wolfe'un 1979 tarihli aynı adlı kitabından uyarlandı. Film, Kaliforniya'daki Edwards Hava Üssü'nde ses hızını zorlayan deneme pilotlarıyla, ABD'nin ilk insanlı uzay uçuşu programı Mercury için seçilen yedi astronotun hikâyesini yan yana anlatır. Üç saati aşan süresiyle uzay yarışının ilk yıllarına geniş bir pencere açar.

Gerçekte ne oldu: NASA'nın tarih kayıtlarına göre Chuck Yeager, 14 Ekim 1947'de Mojave Çölü üzerinde Bell X-1 uçağıyla ses hızını aşan ilk pilot oldu; 43.000 fit yükseklikte Mach 1,06 hıza ulaştı. Bunu, birkaç gün önce attan düşüp kırdığı iki kaburgasıyla yaptı. NASA ise Mercury Yedilisi'ni 9 Nisan 1959'da Washington'da düzenlenen bir basın toplantısında kamuoyuna tanıttı.

2. Ekim Düşü (October Sky), 1999

Joe Johnston'ın yönettiği Ekim Düşü, Homer Hickam'ın Rocket Boys adlı anı kitabına dayanır. Batı Virginia'nın kömür kasabası Coalwood'da bir maden işçisinin oğlu olan Homer, Sovyetlerin ilk yapay uydusunun gökyüzünden geçtiği günlerde arkadaşlarıyla roket yapmaya başlar. Jake Gyllenhaal'ın başrolde olduğu film, uzay yarışının küçük bir kasabadaki yansımasını anlatır.

Gerçekte ne oldu: Sputnik 1, 4 Ekim 1957'de Baykonur'dan fırlatıldı ve uzay çağını başlattı. NASA'nın yayınlarına göre Hickam ve kasabanın "roket çocukları" yakıtlarını farklı tariflerle kendileri hazırlayıp roketlerini giderek daha yükseğe uçurdular. Hickam daha sonra gerçekten NASA'da mühendis olarak çalıştı; filmin İngilizce adı October Sky, kitabın özgün adı Rocket Boys'un harflerinden türetilmiş bir anagramdır.

3. Gagarin: Uzaydaki İlk İnsan, 2013

Rus yapımı Gagarin: Uzaydaki İlk İnsan, Yuri Gagarin'in seçilme sürecini ve 1961'deki Vostok 1 uçuşunu anlatır. Filmin 108 dakikalık süresi bilinçli bir seçimdir: Gagarin'in Dünya'nın çevresini dolaşıp dönmesi yaklaşık bu kadar sürmüştü. Film, devlet desteğiyle çekildiği ve uçuştan sonrasını anlatmadığı için eleştirilere de konu oldu.

Gerçekte ne oldu: NASA'nın kayıtlarına göre Vostok 1, 12 Nisan 1961'de fırlatıldı; araç saatte 27.400 kilometre hızla Dünya'nın çevresinde bir tur attı ve uçuş 108 dakika sürdü. Atmosfere giriş bir bilgisayarla denetlendi. Gagarin, sonraki ABD uçuşlarından farklı olarak kapsülün içinde inmedi; araçtan fırlatılıp paraşütle yere indi.

4. Gizli Sayılar (Hidden Figures), 2016

Theodore Melfi'nin yönettiği Gizli Sayılar, Margot Lee Shetterly'nin kitabından serbestçe uyarlandı. Uzay yarışı yıllarında NASA'da çalışan üç Afrikalı Amerikalı kadın matematikçinin, Katherine Johnson, Dorothy Vaughan ve Mary Jackson'ın, hem ırk ayrımına hem cinsiyet ayrımcılığına karşı verdikleri mücadeleyi anlatır. Filmin hangi sahnelerinin gerçek, hangilerinin kurgu olduğunu Gizli Sayılar'da neler gerçek yazımızda ayrıntılı ele aldık.

Gerçekte ne oldu: NASA'nın Katherine Johnson biyografisine göre 1962'de John Glenn'in Friendship 7 uçuşu hazırlanırken yörünge denklemleri elektronik bilgisayarlara yüklenmişti; ama astronotlar hayatlarını bu makinelere emanet etmekte tedirgindi. Glenn, uçuş öncesi kontrollerin parçası olarak aynı hesapların Johnson tarafından elle, masaüstü hesap makinesiyle yeniden yapılmasını istedi. Glenn 20 Şubat 1962'de Dünya'nın çevresinde üç tur atarak yörüngeye çıkan ilk Amerikalı oldu.

5. Spacewalker (Vremya Pervykh), 2017

Dmitri Kiselyov'un yönettiği, Timur Bekmambetov'un ortak yapımcısı olduğu Spacewalker, ilk uzay yürüyüşünü yapan kozmonot Aleksey Leonov'u anlatır. Leonov filmin yapımında danışman olarak da yer aldı. Film, yürüyüşün kendisi kadar dönüş yolundaki aksilikleri de perdeye taşır.

Gerçekte ne oldu: NASA'nın uzay yürüyüşü kronolojisine göre Leonov, 18 Mart 1965'te Voskhod 2 görevinde araçtan çıkarak 12 dakikalık ilk uzay yürüyüşünü yaptı. Boşlukta giysisi balon gibi şişti; hava kilidinde sıkışınca kurtulabilmek için giysisinin basıncını düşürmek zorunda kaldı. Dönüşte kapsül hedeflenen iniş bölgesinin yüzlerce kilometre uzağına, Ural Dağları'ndaki karla kaplı bir ormana indi ve iki kozmonot kurtarılana kadar ormanda geceledi.

6. Ay'da İlk İnsan (First Man), 2018

Damien Chazelle'in yönettiği Ay'da İlk İnsan, James R. Hansen'in Neil Armstrong biyografisinden uyarlandı. Ryan Gosling'in Armstrong'u canlandırdığı film, Apollo 11'e uzanan yılları ve bu yolun Armstrong'a, ailesine ve meslektaşlarına ödettiği bedeli anlatır.

Gerçekte ne oldu: NASA'ya göre 16 Mart 1966'da Armstrong ile David Scott, Gemini 8 aracını Agena hedef aracına kenetleyerek uzayda iki aracın ilk kenetlenmesini gerçekleştirdi. Kısa süre sonra bir elektrik kısa devresi 8 numaralı iticiyi açık konumda kilitledi; ayrılan Gemini saniyede bir tur hızla dönmeye başladı. Armstrong, aracı burundaki atmosfere giriş iticileriyle dengeledi ve görev kurallar gereği erken bitirildi. Armstrong üç yıl sonra, Temmuz 1969'da Ay'a ayak bastı.

7. The Dish, 2000

The Dish, Avustralya'daki Parkes Gözlemevi'nin dev radyo çanağının Apollo 11'in Ay yürüyüşü yayınındaki rolünü anlatan bir komedi-dramdır. Kasabanın ve gözlemevi ekibinin bu tarihî günü nasıl yaşadığını hafif bir dille anlatan film, 2000 yılında Avustralya'da en çok hasılat yapan yerli film oldu.

Gerçekte ne oldu: Avustralya'nın bilim kurumu CSIRO'nun kayıtlarına göre Ay'dan gelen ilk televizyon görüntülerini, Armstrong'un ilk adımları da dahil, Canberra yakınındaki NASA'ya ait Honeysuckle Creek istasyonu aldı. Yayının ilk dakikalarında NASA üç istasyonun sinyalleri arasında geçiş yaptı; yaklaşık dokuz dakika sonra 64 metrelik Parkes çanağının görüntüleri seçildi ve kalitesi daha iyi olduğu için Ay yürüyüşünün geri kalanında bu görüntüler kullanıldı.

8. Apollo 13, 1995

Ron Howard'ın yönettiği Apollo 13, astronot Jim Lovell ile Jeffrey Kluger'in Lost Moon kitabından uyarlandı. Tom Hanks, Kevin Bacon ve Bill Paxton'ın canlandırdığı mürettebatın, Ay'a giderken patlayan bir oksijen tankından sonra Dünya'ya dönme mücadelesini anlatır. Film gerçeğe oldukça sadık kalsa da bazı sahneleri dramatize eder; ayrıntıları Apollo 13 filmi gerçek görevden ne kadar sapıyor yazımızda inceledik.

Gerçekte ne oldu: NASA'ya göre Apollo 13, 11 Nisan 1970'te fırlatıldı. 13 Nisan'da, uçuşun yaklaşık 56. saatinde servis modülündeki iki oksijen tankından biri aşırı basınçla patladı. Sonradan yapılan incelemede tankın ısıtıcı devresindeki termostatik anahtarların yüksek voltajda kaynaklanıp kapalı kaldığı, ısınan kabloların yalıtımının bozulduğu anlaşıldı. Mürettebat komuta modülünü kapatıp yalnız iki kişi için tasarlanmış Aquarius adlı Ay modülünü cankurtaran sandalı gibi kullandı, Ay'ın çevresinden dolanarak döndü ve 17 Nisan 1970'te okyanusa sağ salim indi.

9. Salyut-7 (Salyut 7), 2017

Klim Şipenko'nun yönettiği Salyut-7, 1985'teki Soyuz T-13 görevini anlatır: Tarihte ilk kez, tamamen ölü bir uzay istasyonuna kenetlenilip istasyon yeniden çalışır hâle getirildi. Film, buz tutmuş istasyonu gerçeğe yakın gösterir; ama istasyondaki yangın ve bir Amerikan mekiğiyle yarış gibi gerilim unsurları kurgudur.

Gerçekte ne oldu: NASA'nın arşiv kayıtlarına göre Salyut 7, Şubat 1985'te boşken güneş paneli yönlendirme sistemindeki bir algılayıcının bozulmasıyla bütün elektriğini kaybetti ve sürüklenmeye başladı. Vladimir Canibekov ile Viktor Savinıh'i taşıyan Soyuz T-13, istasyona elle kenetlendi; bu, bir Soyuz'un etkin olmayan bir istasyona ilk kenetlenmesiydi. İstasyonun havası çok soğuktu ama solunabilirdi; duvarları kırağı kaplamıştı ve kozmonotlar içeri kürk astarlı başlıklarla girdi. Pilleri yeniden doldurup istasyonu canlandırdılar.

10. The Challenger, 2013

BBC, Science Channel ve Open University'nin ortak yapımı olan televizyon filmi The Challenger, William Hurt'ün canlandırdığı fizikçi Richard Feynman'ın Challenger kazasını soruşturan komisyondaki çalışmasını anlatır. Uzay sahnelerinden çok soruşturma odalarında geçen film, bir mühendislik hatasının nasıl ortaya çıkarıldığına odaklanır.

Gerçekte ne oldu: NASA'ya göre Challenger mekiği 28 Ocak 1986'da, fırlatmadan 73 saniye sonra parçalandı ve yedi kişilik mürettebat hayatını kaybetti. Neden, Florida'daki fırlatma öncesi aşırı soğuğun ağırlaştırdığı, sağ katı yakıtlı roketteki bir O-halka arızasıydı. Rogers Komisyonu'nun Şubat 1986'daki oturumlarında Feynman, O-halka malzemesini buzlu suya koyarak soğukta esnekliğini yitirdiğini ve sıkıştırılınca hemen eski hâline dönmediğini gösterdi.

Hangisinden başlamalı?

• Gerilim arayanlar için: Apollo 13 ve Salyut-7.
• Uzay yarışının başlangıcını merak edenler için: Boşluktaki Kahramanlar, Ekim Düşü ve Gagarin.
• Perde arkasındaki insanlar için: Gizli Sayılar ve The Dish.
• Mühendislik ve sorumluluk üzerine düşünmek için: The Challenger.

Bu filmleri izledikten sonra gerçek görev kayıtlarına göz atmak, sinemanın neyi sıkıştırdığını, neyi büyüttüğünü görmek için iyi bir yol. Çoğu durumda gerçek hikâyenin, perdeye sığdırılandan daha uzun ve daha ayrıntılı olduğu ortaya çıkar.