Usturlap
Usturlap, gökyüzünün düzleme yansıtılmış bir modelini taşıyan, yıldızların yüksekliğini ölçüp saat, enlem ve namaz vakti hesaplamaya yarayan antik bir astronomi aletidir.
- İngilizce karşılığı
- Astrolabe
- İlgili alan
- Gözlem
Usturlap (İngilizce astrolabe), kökeni antik çağa uzanan bir astronomi aletidir. Hem bir yıldız haritası hem de gökyüzünün görünen yarım kubbesinin fiziksel bir modeli işlevi görür; aynı zamanda gelişmiş bir eğim ölçer ve bir tür analog hesap makinesidir. Usturlapla gece ya da gündüz bir gök cisminin ufuktan yüksekliği ölçülebilir, yıldızlar ve gezegenler tanınabilir, yerel saat biliniyorsa enlem (ya da enlem biliniyorsa saat) bulunabilir; araziyi ölçmek ve üçgenleme yapmak için de kullanılabilir. Bu yönüyle sekstantın öncüsü sayılır.
Adı nereden geliyor?
Sözcük Yunanca astrolábos, yani "yıldız tutan" kelimesinden gelir. Arapçada el-asturlâb biçimini almış, Türkçeye de buradan usturlap olarak geçmiştir. Arapça metinlerde Yunanca adın doğrudan çevirisi olan âhizü'n-nücûm ("yıldızları tutan") ifadesi de kullanılmıştır. Bîrûnî, Hamza el-İsfahânî'den aktararak sözcüğün Farsça sitâre-yâb ("yıldız bulan") ifadesinin Arapçalaşmış hâli olduğu görüşünü de kaydeder. Adın "lab çizgileri"nden geldiğini söyleyen halk etimolojisini ise Hârizmî reddetmiştir.
Nasıl çalışır? Parçaları
- Ana (mater): Geniş, kabarık kenarlı bir disktir. Kenarında saat ya da derece bölmeleri bulunur ve içine bir ya da daha fazla düz levha yerleştirilir.
- Timpan (iklim levhası): Belirli bir enlem için hazırlanır. Üzerine o enlemde görülen gök küresinin yükseklik ve azimut çemberleri, stereografik izdüşümle kazınır. Farklı şehirlerde kullanmak için farklı levhalar takılır.
- Ağ (rete): Levhanın üzerinde dönen oymalı bir çerçevedir. Üzerinde ekliptiğin izdüşümü ve en parlak yıldızların yerini gösteren uçlar bulunur. Ağın bir tam dönüşü bir günün geçişine karşılık gelir.
- Alidat: Aletin arka yüzüne takılan nişan cetvelidir. Bir yıldıza ya da Güneş'e nişan alınarak yüksekliği kenardaki bölmelerden okunur, yani yıldız "tutulur".
Kullanım kabaca şöyledir: alidatla bir yıldızın yüksekliği ölçülür, sonra ön yüzde ağ, o yıldızın ucu levhadaki aynı yükseklik çemberine gelene dek çevrilir. Böylece gökyüzünün o anki görünümü aletin üzerinde kurulmuş olur ve kenardaki bölmelerden saat okunur.
Tarihçe
İskenderiyeli Theon (yaklaşık 335-405) usturlap üzerine ayrıntılı bir inceleme yazdı. Aletin icadı bazen kızı Hypatia'ya mal edilir, ama bu yanlıştır. Batlamyus'un usturlap kullanıp kullanmadığı tartışmalıdır. Günümüze ulaşan en eski usturlap incelemesi, Yahya en-Nahvî (John Philoponus) tarafından yaklaşık 550 yılında Yunanca yazılmıştır.
Alet asıl gelişimini İslam dünyasında yaşadı. Gökbilimciler tasarıma açı ölçekleri ve azimut çemberleri ekledi. Sekizinci yüzyılda Muhammed el-Fezârî, İslam dünyasında usturlap yapan ilk kişi olarak anılır; ilk Arapça usturlap incelemesi yaklaşık 815'te yazıldı. Abdurrahman es-Sûfî'nin 386 bölümlük eserinin usturlabın binden fazla kullanımını anlattığı bildirilir. Günümüze ulaşan en eski usturlap Hicri 315'e (miladi 927-928) tarihlenir. Usturlap İslam dünyasında güneşin ve sabit yıldızların doğuş zamanını bulmak, sabah namazının vaktini belirlemek ve kıble yönünü saptamak için de kullanıldı. 1235'te İsfahanlı Ebû Bekir dişli mekanizmalı bir usturlap yaptı. Avrupa'da Geoffrey Chaucer (yaklaşık 1343-1400) oğlu için Usturlap Üzerine Bir İnceleme adlı eseri yazdı.
Verileri göster
| 4. yy. | Theon'un incelemesi |
|---|---|
| y. 550 | Yahya en-Nahvî'nin incelemesi |
| y. 815 | İlk Arapça usturlap incelemesi |
| 927-928 | Bilinen en eski usturlap |
| 1235 | Dişli usturlap (İsfahan) |
| 14. yy. | Chaucer'ın usturlap incelemesi |
Usturlabın akrabaları
- Küresel usturlap: Gökyüzünü düzlem yerine küre üzerinde gösterir; ilk tanımı Neyrîzî'ye (892-902 arası etkin) aittir.
- Evrensel usturlap: Tek levhayla her enlemde kullanılabilecek biçimde tasarlanır; Halepli İbnü's-Serrâc'ın (1328'de etkin) aleti, bilim tarihçisi David A. King tarafından Orta Çağ ve Rönesans'ın en gelişmiş astronomi aleti olarak nitelenir.
- Rubu tahtası: Çeyrek daire biçimli bu alet usturlabın yakın akrabasıdır; yukarıdaki Osmanlı yapımı örnekte olduğu gibi üzerine usturlap çizgileri işlenmiş türleri de vardır.
- Denizci usturlabı: Dalgalı denizde kullanılabilmesi için sadeleştirilmiş bir türdür.
Sık karıştırılanlar
- Usturlap ile armilla küresi: Halkalardan oluşan armilla küresi ayrı bir alettir; Hipparkos'un yıldız kataloğunu hazırlarken muhtemelen onu kullandığı düşünülür.
- Usturlap ile zîc: Zîc, gök cisimlerinin konumlarını hesaplamaya yarayan astronomi cetvelleri kitabıdır; usturlap ise ölçüm ve hesap yapılan fiziksel bir alettir. Battânî'nin yaklaşık 920'de yazdığı Kitâbü'z-Zîc bu türün ünlü örneklerindendir.
