Milyarlarca ve Milyarlarca (Carl Sagan): özeti, bilimi ve okuma rehberi

Milyarlarca ve Milyarlarca (Billions and Billions: Thoughts on Life and Death at the Brink of the Millennium), Carl Sagan'ın son kitabıdır. Sagan'ın Aralık 1996'daki ölümünden sonra, 1997'de Random House tarafından yayımlandı (322 sayfa). İçinde onun çevre, nüfus, dünya dışı yaşam, bilim ile din ve ahlak gibi çok farklı konularda yazdığı denemeler yer alır. Türkçede Milyarlarca ve Milyarlarca adıyla yayımlanmıştır.

Kitabı değerli kılan, bir bilim insanının hayatının sonunda kaleme aldığı düşüncelerle bir arada okunabilmesidir. Son bölümde Sagan, kendi hastalığını anlatır; eşi Ann Druyan'ın yazdığı bir sonsöz kitabı kapatır.

Kitap ne anlatıyor?

Sagan'ın kitapları genellikle tek bir temaya odaklanır. Milyarlarca ve Milyarlarca ise bir deneme derlemesidir ve bu yüzden bir tür "Sagan'ın düşünce haritası" gibidir. Kitabın adı, Sagan'ın sunuş tarzının bir parodisine gönderme yapar: Johnny Carson, Sagan'ın "milyarlarca" sözcüğünü vurgulayışını Tonight Show'da taklit etmişti. Söz öbeği, daha sonra mizahi bir ölçü birimi olan "sagan"a dönüştü. Sagan kitabın girişinde bunu kendisi de açıklar ve büyük sayıları nasıl kavrayabileceğimiz sorusuyla başlar.

Kitabın konuları arasında küresel ısınma, nüfus patlaması, dünya dışı yaşam, ahlak ve kürtaj tartışması vardır. Sagan, üstelik bu kadar farklı konuyu ortak bir ilkeyle bağlar: Bilimin yöntemi, yalnızca laboratuvarda değil, gündelik ve toplumsal sorularda da kullanılabilir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Bilim kitaplarında özet bölüm bölüm ana fikirlerdir. Kitap bir derleme olduğu için aşağıda ana fikirleri konu gruplarına göre kendi cümlelerimle topladım; sıra, kitabın bölüm sırasıyla birebir aynı olmayabilir.

1. Büyük sayılar. Kitap, milyar gibi sayıların günlük sezgimizle kavranamayacağı fikriyle başlar. Bilimsel gösterim ve ölçek duygusu, hem gökbilim hem de toplumsal sorunlar için gerekli bir düşünme aracıdır.
2. Evrim ve gündelik hayat. Sagan, televizyondaki spor yayınlarına duyduğumuz ilgiyi avcı-toplayıcı atalarımızın davranış kalıplarına bağlar. Modern yaşamın içinde hâlâ eski dürtülerin sürdüğünü öne sürer.
3. Ekoloji. Küçük bir akvaryum, gezegen ölçeğindeki çevre sorunlarının bir modeli olarak kullanılır: Kapalı bir sistemde atık birikir ve denge bozulabilir. Bu benzetme, Dünya'nın da sonlu bir ekosistem olduğunu anlatmaya hizmet eder.
4. Üstel büyüme. Nüfus artışı ve AIDS'in yayılımı, üstel büyümenin matematiğiyle açıklanır. Küçük başlangıçların kısa sürede ne kadar büyük sonuçlar doğurabileceği, kitabın tekrarlanan uyarılarından biridir.
5. Bilim ve din. Sagan, bu iki alanın da insanlığın nihai refahıyla ilgili olduğunu ve birbirlerinden öğrenebileceklerini savunur.
6. İnsanlığın başarıları. Yaşam süresinin uzaması, atom enerjisinin keşfi, uzay araştırmaları ve evrenin kökenine dair kavrayış, insan aklının ulaştığı yerler olarak sayılır.
7. Ölüm karşısında. Son bölümde Sagan, miyelodisplazi teşhisi sonrası yazdığı satırlarda ölümle yüzleşir ve mücadele etme kararlılığını dile getirir. Ann Druyan'ın sonsözü, Sagan'ın şüpheci ve özgür düşünceli dünya görüşüyle ölümü nasıl karşıladığını anlatır.

Bu yedi başlığın yan yana gelmesi ilk bakışta tuhaf görünür: Bir yanda akvaryum ve televizyon sporları, öbür yanda bilim ile din, ölüm ve ahlak. Sagan'ın bunları birleştirme biçimi, her konuya aynı iki soruyla yaklaşmaktır: Bildiğimiz şeyin kanıtı nedir ve bu bilgi insanların refahı için ne ifade eder? Derlemeyi bir arada tutan şey konu değil, bu soru çiftidir.

Kitabın ortak ipi, merak ve şüpheciliktir. Sagan'a göre gerçeği sevmek, hem evrenin hem insan davranışının anlaşılması için zorunlu bir tutumdur; ve bu tutum, en kişisel konuda, yani kendi ölümü karşısında bile terk edilmez.

Yazar ve yazıldığı dönem

Sagan 1981'de Ann Druyan ile evlendi; Druyan, Kozmos dahil birçok projede onunla birlikte çalıştı. Kitabın sonsözünü yazması bu yüzden yalnızca bir veda değil, ortak bir çalışmanın kapanışıdır.

Carl Sagan, 9 Kasım 1934'te doğdu. Cornell Üniversitesi'nde 1976'dan ölümüne dek profesörlük yaptı. 1977'de NASA Seçkin Kamu Hizmeti Madalyası'nı aldı, Cennetin Ejderleri ile 1978'de Pulitzer Ödülü'nü kazandı. 1980'de sunduğu Kozmos belgesel dizisi, en az 500 milyon kişiye ulaşarak Emmy ve Peabody ödülleri aldı. Mesaj (Contact) romanı 1997'de filme uyarlandı; Soluk Mavi Nokta ise 1994'te yayımlandı.

Sagan iki yıl miyelodisplazi ile mücadele etti ve üç kez kemik iliği nakli geçirdi. 20 Aralık 1996'da, 62 yaşında Seattle'daki Fred Hutchinson Kanser Araştırma Merkezi'nde zatürreden öldü. Milyarlarca ve Milyarlarca, onun ölümünden önce yazdığı son kitaptır ve ertesi yıl yayımlandı. Bu, kitabın tonunu belirler: Sagan burada hem bilimin geleceğine dair umutlu, hem de zamanın kısıtlı olduğunu bilen bir sesle konuşur.

Kitaptaki bilim: ne kanıtlı, ne kuramsal?

Kitap bir derleme olduğu için "bilim" burada tek bir iddia değil, birkaç ayrı konudur. Bugünkü bilgiyle karşılaştırmak için en önemli üç konuyu ele alalım.

Büyük sayılar. Kitabın adındaki "milyarlar" astronomide gerçekten gündelik ölçüdür. Evrenin yaşı yaklaşık 13,787 milyar yıl olarak hesaplanıyor; NASA, bugüne dek 6.000'den fazla ötegezegeni doğruladığını, ancak bunların varlığına inandığımız milyarlarca gezegenin yalnızca küçük bir bölümü olduğunu belirtiyor. Sagan'ın büyük sayıları sezgiyle kavrama çağrısı, bu yüzden hâlâ yerindedir.

İklim. Kitap küresel ısınmayı da ele alır. NASA'nın bugünkü değerlendirmesine göre insan etkinliği ısınmanın temel nedenidir; gezegenin ortalama yüzey sıcaklığı 19. yüzyılın sonundan bu yana yaklaşık 1 °C yükseldi ve ısınmanın büyük kısmı son 40 yılda gerçekleşti. İklim biliminde, 1970'lerden bu yana "insan etkisi" teoriden yerleşik olguya dönüştü. Venüs'e ilişkin çalışmaları da bu konuyla bağlantılıdır: Sagan, Venüs'ün aşırı sıcağını kaçak sera etkisiyle açıklamıştı. NASA'nın verisine göre Venüs yüzeyi 467 °C'dir ve atmosfer basıncı Dünya'nın deniz seviyesindekinin yaklaşık 93 katıdır.

Nükleer kış. Kitabın konuları arasında saydığım bir başlık değil; ama Sagan'ın aynı dönemdeki en çok tartışılan bilimsel katkılarından biri olduğu için burada anılmaya değer. 1983'te Turco, Toon, Ackerman, Pollack ve Sagan (TTAPS), nükleer savaşın yangınlarından yükselen dumanın güneş ışığını keseceğini öne süren bir makale yayımladı. Bugünkü çalışmalar temel mekanizmayı destekliyor: Büyük çaplı yangın fırtınaları stratosfere is taşıyabilir ve yüzeyi soğutabilir. Yeni araştırmalar, Hiroşima ölçeğinde 100 yangın fırtınasının bile "küçük" bir nükleer kışa yol açabileceğini ve birkaç derecelik soğumanın yıllarca sürebileceğini gösteriyor.

Dünya dışı yaşam. Kitabın değindiği bu konu hâlâ açık. Sagan'ın dönemine göre en büyük fark, gezegen sayımızdadır: NASA'ya göre 6.000'den fazla ötegezegen doğrulandı. Sagan'ın Jüpiter'in uydusu Europa'da yeraltı okyanusu olabileceği tahmini ise Galileo uzay aracının dolaylı bulgularıyla desteklendi. Yine de dünya dışı yaşamın varlığı kanıtlanmış değil.

Etkisi ve ödülleri

Kitabın yayımlandığı 1997, Sagan'ın hem kitaplarının hem de belgeselinin yaygın biçimde okunup izlendiği bir dönemdi; ölümünden sonra yayımlanması, denemeleri bir "veda kitabı" gibi okunur kıldı. Derleme biçimi nedeniyle kitap, Sagan'ın tek tek kitaplarına girmeden önce onun düşünme alanını görmek isteyenler için bir tür haritadır.

Milyarlarca ve Milyarlarca, Sagan'ın bilimsel okuryazarlığı toplumsal sorunlarla birleştiren çizgisinin son halkasıdır. Kitap, onun akademik olmayan okura ulaşma gücünü gösterir ve bilimin iklim, nüfus ve etik gibi güncel tartışmalarda nasıl kullanılabileceğini örnekler. Sagan'ın bilinen büyük ödülleri daha önceki eserleri ve çalışmalarıyla ilgilidir.

Kitabın bir başka kalıcı etkisi, "sagan" biriminin popüler kültürde yaşamasıdır: Carson'un taklidiyle başlayan "milyarlarca ve milyarlarca" ifadesi, hem Sagan'ın hem de bilim iletişiminin simgesi oldu.

Uyarlamaları

Kitabın bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. Sagan'ın görsel mirasını izlemek isteyenler için Kozmos belgesel dizisi ve onun yeni sürümlerini anlatan Kozmos izleme sırası sayfası iyi bir başlangıç noktasıdır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, Sagan'ı daha önce okuyanlar için bir tamamlayıcıdır; ilk kez okuyacaklar için ise denemeler kısa olduğundan rahat bir giriş sunar. Konular arasında sıçrayan yapısı nedeniyle baştan sona sırayla okumak şart değildir: İlgi duyduğunuz denemeyle başlayabilirsiniz. Ancak son bölüm ve Druyan'ın sonsözü, kitabın en kişisel kısmıdır ve sona saklanması daha anlamlıdır.

Sagan'a yeni başlıyorsanız önce Kozmos, ardından Soluk Mavi Nokta ve Karanlık Bir Dünyada Bilimin Mum Işığı iyi bir sıradır; Milyarlarca ve Milyarlarca bu dizinin kapanışı olarak okunabilir. 1990'ların sonunda yazıldığı için bazı rakamlar ve öngörüler eskimiştir; özellikle iklim ve ötegezegen konularında güncel veriyle karşılaştırarak okumak yararlıdır.