Shadows of Forgotten Ancestors (Carl Sagan): konusu, bilimi ve okuma rehberi

Carl Sagan ile Ann Druyan'ın birlikte yazdığı Shadows of Forgotten Ancestors (alt başlığıyla A Search for Who We Are), 1992'de Random House tarafından yayımlandı; kitabın cep boy baskısı 1993'te Ballantine Books'tan çıktı. Türkçede Atalarımızın Gölgesinde adıyla anılıyor. Sagan'ın daha çok gökbilimci olarak tanındığı düşünülünce şaşırtıcı bir konu seçmiş gibi görünür: kitap yıldızları değil, Dünya'daki yaşamın tarihini ve insan doğasının kökenlerini anlatır. Ama Sagan'ın bütün yazılarındaki ortak soru burada da geçerlidir: Evrende biz neredeyiz ve nasıl böyle olduk?

Kitap ne anlatıyor?

Kitabın kendi tanımına göre amaç, Dünya'daki yaşamın evrimsel tarihini özetlemek ve özellikle insan doğasının merkezindeki bazı özelliklerin öncüllerinin başka türlerde nerede ortaya çıktığını göstermektir. Yani kitap "insan neden böyle davranır?" sorusunu yalnızca insanın içinden değil, yaşamın bütününe bakarak yanıtlamaya çalışır. Yayıncı tanıtımı bunu insan türü için bir tür "kök arayışı" olarak sunar; farkındalık, yenilik, aile bağları ve ahlaki akıl yürütme gibi niteliklerin evrim boyunca nasıl biçimlendiği ve bizi öbür canlılara nasıl bağladığı kitabın ana çizgisidir.

Kitabın son bölümlerinde dikkat primatlara yönelir: anatomik olarak modern insan, yaşayan en yakın akrabalarıyla ayrıntılı biçimde karşılaştırılır. Sagan'ın daha önceki kitapları (örneğin Cennetin Ejderleri) zekânın evrimine odaklanmıştı; bu kitap aynı merakı daha geniş bir tarihsel çerçeveye taşır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap bir roman değil, bir bilim kitabı olduğundan özet, olay örgüsü yerine ana fikirler üzerinden verilir. Aşağıdaki özet kendi cümlelerimizle, kitabın doğrulanabilen genel çizgisine bağlı kalınarak yazıldı; bölüm bölüm ayrıntıya girmiyoruz.

1. Yaşamın tarihi bir süreklilik olarak okunur. Kitabın başlangıç noktası, bugün Dünya'da gördüğümüz canlıların birbirinden kopuk icatlar olmadığıdır. Yaşamın kökeninden başlayan uzun bir evrim zinciri vardır ve insan bu zincirin sonradan eklenmiş, ayrı bir halkası değil, ona sıkı sıkıya bağlı bir parçasıdır.

2. İnsana özgü sanılan özellikler tek tek izlenir. Yazarlar, bilinci, yeniliği, sosyal bağları ve ahlaki düşünmeyi "sadece insana ait" saymak yerine, bunların öncüllerini başka canlılarda arar. Buradaki iddia, insanın özel olmadığı değil; özelliklerimizin bir geçmişi olduğudur. Bu geçmişin izleri, kitabın adındaki "unutulmuş atalar"ın gölgesidir.

3. Primatlar kıyas için en yakın aynadır. Kitabın son bölümleri, insanı yaşayan akrabalarıyla yan yana koyar. Burada hem benzerlikler hem de farklar ele alınır: bizimle aynı atadan gelen hayvanlar kendi evrimlerini geçirmiştir, dolayısıyla onlar "geçmişimizin canlı kopyaları" değil, uzak akrabalarımızdır.

4. Alt başlıktaki soru: biz kimiz? Kitabın alt başlığı, "kim olduğumuzu arayış" anlamına gelir. Yazarların yaklaşımında bu soru, insanı doğadan ayırarak değil, doğanın içinde, kökleriyle birlikte düşünerek yanıtlanır. Kitap böylece hem biyolojik hem de felsefi bir sonuca çıkar: kendimizi tanımak, geçmişimizi tanımaktan geçer.

Özetin son bir notu: kitabın ele aldığı konuların hepsinde bilim henüz yerini bulmuş değildir. Davranışların evrimsel kökenleri, bilimin hâlâ tartıştığı bir alandır; kitabı okurken "insan şöyle davranır çünkü atalarımız öyle davranırdı" biçimindeki her çıkarımı kesin bir hüküm olarak değil, bir hipotez olarak okumak yerinde olur. Hayvan davranışını insana taşırken ölçülü olmak gerektiği, kitabın dayandığı yaklaşımın da gerektirdiği bir dikkattir.

Kitabın adı ve Sagan'ın kitapları arasındaki yeri

Kitabın adı, "unutulmuş atalar" ifadesiyle insanın evrimsel geçmişine gönderme yapar; gölge, o geçmişin bugünkü davranışlarımıza düşen izi demektir. Sagan'ın Türkçeye çevrilmiş kitaplarının yayın yılları kabaca şöyle sıralanır: Kozmik Bağlantı (1973), Cennetin Ejderleri (1977), Kozmos (1980), Shadows of Forgotten Ancestors (1992), Soluk Mavi Nokta (1994) ve Milyarlarca ve Milyarlarca (1997). Bu dizide Shadows of Forgotten Ancestors, gökbilimin dışına, biyolojiye en çok yaklaşan kitaptır. Sagan'ın bilimsel şüphecilik üzerine yazdığı kitap için Karanlık Bir Dünyada Bilimin Mum Işığı sayfasına bakabilirsiniz; Broca'nın Beyni ise beyin ve bilim üzerine denemeleri içerir.

Yazarlar ve yazıldığı dönem

Carl Sagan, 9 Kasım 1934'te doğdu ve 20 Aralık 1996'da öldü. Gezegen bilimci ve bilim yazarı olarak, 1980'de yayımlanan Cosmos belgesel dizisiyle dünya çapında tanındı; dizi ve kitabı için Kozmos sayfamıza bakabilirsiniz. Sagan hakkında daha geniş bilgi Carl Sagan sayfasında.

Ortak yazar Ann Druyan 13 Haziran 1949'da New York'un Queens semtinde doğdu. NASA'nın Voyager Yıldızlararası Mesaj Projesi'nin yaratıcı yönetmeniydi; yani Voyager 1 ve 2'ye konan altın plakların hazırlanmasında rol aldı (bu sondalar için Voyager 1 ve Voyager 2 sayfasına bakın). 1980 tarihli Cosmos dizisini Sagan ve Steven Soter'le birlikte yazdı, 1981'de Sagan'la evlendi. Druyan'ın kendi profili için Ann Druyan sayfası var. Druyan'ın Sagan ve Soter'le birlikte yazdığı 1980 tarihli Cosmos dizisinin dünya çapında 500 milyondan fazla kişi tarafından izlendiği belirtilir; yani ortak yazarlık, bilimi geniş kitlelere anlatma deneyimiyle birlikte gelir. Druyan'ın aldığı aldığı ödüller ödüller arasında 2004 Richard Dawkins Ödülü, 2014 Primetime Emmy (kurgusal olmayan program yazarlığı) ve 2017 Harvard Hümanist Ödülü sayılır; bir asteroit (4970 Druyan) onun adını taşır ve 2709 Sagan'la "alyans yörüngesi" diye anılan bir yörüngede dolanır. Birlikte yazdıkları altı New York Times çoksatanı arasında Shadows of Forgotten Ancestors ve The Demon-Haunted World bulunur; ikincisi 1995'te yayımlandı ve Druyan 25 bölümün dördüne katkı yaptı. Türkçede bu kitabın karşılığı Karanlık Bir Dünyada Bilimin Mum Işığı'dır.

Shadows of Forgotten Ancestors, Sagan'ın ölümünden dört yıl kadar önce yayımlandı; ardından Soluk Mavi Nokta geldi.

Kitaptaki bilim ve uzayla bağı

Kitap, bir bilim kitabından çok bir "anlatı" olarak okunduğunda en iyi işler: evrim kuramının sağlam zemininden yola çıkar, ama davranış ve zihin konularında yorum payı geniştir.

Kitabın temel bilimsel iddiası bugün de ana akım biyolojinin parçasıdır: insanlar, şempanzeler ve bonobolar ortak bir atadan gelir. Şempanze ile bonobo Pan cinsinde, insan Homo cinsinde yer alır ve bu iki cins birbirinin en yakın yaşayan akrabasıdır. Ayrılma zamanı konusunda ise bilim insanları kesin bir tarihte anlaşmış değil: çalışmaların bir bölümü ayrılmayı yaklaşık 6,3 ile 5,5 milyon yıl önce arasında bir yere koyuyor, 2026'da anılan bir meta-analiz ise yaklaşık 8 milyon yıl öne işaret ediyor. Üstelik ayrılma ani olmadı; bazı kromozomlar farklı zamanlarda ayrışmış ve iki hat arasında bir süre gen akışı sürmüş görünüyor. Ortak atanın kendisi ise hâlâ kesin olarak tanımlanmış bir fosille bilinmiyor; Sahelanthropus, Ardipithecus ve Orrorin gibi adaylar tartışmalı.

Bu yüzden kitabı bugün okurken, 1992'de yazılmış bir metin olduğunu aklınızda tutun. O günden beri genetik, fosil kaydı ve davranış çalışmalarında çok yeni bulgular çıktı. Sayısal ayrıntılar ve ayrılma tarihleri için güncel kaynaklara bakmak gerekir; kitabın değeri ayrıntıdan çok bakış açısındadır.

Uzayla bağı ise Sagan'ın bakışından gelir. Yaşamın tarihi, Dünya'da gördüğümüz tek örnek üzerinden anlatılır; ama bu tek örnek, başka dünyalarda yaşam aramanın da zeminidir. Evren yaklaşık 13,8 milyar yıl yaşındadır (NASA'nın anlattığı tabloya göre); Dünya'daki yaşamın tarihi bu zamanın küçük bir bölümüdür. Dünya dışı yaşam sorusunun bugünkü hâli için Dünya dışı yaşam arayışı sayfasına bakabilirsiniz.

Etkisi ve karşılanışı

Kitap yayımlandığı dönemde, 1992 sonu ve 1993 başında, Los Angeles Times ve New Scientist gibi önemli yayın organlarında incelendi. Bu sayfada kitaba verilmiş doğrulanmış bir ödül bilgisi yok; ödül bilgisi uydurmayı doğru bulmadık. Kitabın asıl dolaylı etkisi, yazarlardan birinin yıllar sonra bu fikirleri bir belgesel bölümüne taşımasıyla görüldü.

Uyarlaması

Kitabın bilinen bir film uyarlaması yok; ancak 2020'de yayımlanan Kozmos: Olası Dünyalar dizisinin "Shadows of Forgotten Ancestors" adlı bölümü bu kitaba dayanır. Bölümü Ann Druyan ile Brannon Braga yazdı. Dizinin diğer iki halkası için Kozmos izleme sırası rehberine bakabilirsiniz.

Not: Bu kitabın adı bir başka eserle karıştırılır. 1911 tarihli Ukraynalı yazar Mykhailo Kotsiubynsky'nin romanı ve Sergei Parajanov'un 1965 tarihli filmi aynı adı taşıyan başka eserlerdir; Sagan ve Druyan'ın kitabıyla ilgisi yoktur.

Kimlere uygun, nereden başlanmalı?

• Evrim ve insan doğası merak edenlere uygun: kitap uzun ve yoğun, ama ders kitabı değil; Sagan'ın anlatım tarzı sade ve sohbet havasında.
• Sagan'a yeni başlayanlar önce Kozmos ya da Soluk Mavi Nokta ile başlamalı; bu kitap onların ardından okunursa daha iyi oturur.
• Dizi izleyenler önce bölümü izleyip ardından kitaba dönebilir; kitap çok daha ayrıntılı ve geniş bir kapsam sunar.
• Güncel bilgi arayanlar kitabı bir 1992 çalışması olarak okumalı, bilimsel tarihleri güncel kaynaklarla karşılaştırmalı.

Kitabın Türkçe adıyla basılı bir baskısı olduğu biliniyor; yayınevi ve yılı için kitapçıdan ya da kütüphaneden güncel baskıyı kontrol edin.