Geliş filmindeki gibi uzaylı diliyle konuşabilir miyiz? Dilbilimciler ne diyor?

Denis Villeneuve'ün 2016 yapımı Geliş (Arrival), uzaylılarla ilk karşılaşmayı bir savaş değil, bir dil sorunu olarak anlatır. Film, Ted Chiang'ın 1998 tarihli "Story of Your Life" (Hayatının Hikâyesi) adlı öyküsüne dayanır; ilk gösterimini 1 Eylül 2016'da Venedik Film Festivali'nde yaptı ve 89. Oscar törenindeki sekiz adaylığından en iyi ses kurgusu ödülünü aldı.

Filmin sorusu basit görünür ama dilbilimcilerin en sevdiği sorulardan biridir: Ortak hiçbir şeyimiz olmayan bir varlıkla nasıl konuşuruz?

Film ne gösteriyor?

Dünya'nın farklı yerlerine on iki uzay aracı iner. Ordu, Amy Adams'ın canlandırdığı dilbilimci Louise Banks'i, "heptapod" denen yedi uzuvlu varlıklarla iletişim kurması için görevlendirir. Banks sesli dili çözmekte zorlanınca yazıya yönelir: Heptapodlar, başı ve sonu olmayan dairesel mürekkep izleriyle bir cümleyi tek bir şekil olarak yazar. Banks bu dili öğrendikçe zamanı da onlar gibi algılamaya başlar.

Filmin dil malzemesi rastgele değil. Yapımcılar Kanada'daki McGill Üniversitesi'nden dilbilimci Jessica Coon'a danıştı; aynı üniversiteden Morgan Sonderegger uzaylı seslerinin sesbilimi, Lisa Travis de set tasarımı konusunda görüş verdi. Dairesel yazıyı sanatçı Martine Bertrand çizdi; bilgisayar bilimci Stephen Wolfram ile oğlu Christopher Wolfram da bu yazıyı çözümleme üzerine çalıştı.

Gerçek bilim ne diyor: saha dilbilimcisi gibi çalışmak

Coon, film için yazdığı bir denemede kendi deneyimini anlatır: Meksika'nın Chiapas bölgesinde Maya dillerinden Ch'ol üzerine çalışmaya ancak temel düzeyde İspanyolcayla gitmiştir. Ona göre bilinmeyen bir dilin sistemine ulaşmanın yolu, o dili konuşanlarla güvene dayalı, sabırlı bir çalışmadan geçer. Coon, Banks'in uzaylılara "iyi bir saha araştırmacısının yapacağı gibi" yaklaştığını söyler: güven kurar, en temel sözcüklerden başlar ve hızlı sonuç isteyen askerî baskıya direnir. Film bu açıdan dilbilimcilerin gerçek çalışma biçimine yakındır.

Asıl fark başka yerde. Coon, insan dillerinin hepsinin ortak bir altyapıyı, dilbilimcilerin "evrensel dilbilgisi" dediği insana özgü dil yetisini paylaştığını hatırlatır. Diller birbirinden farklıdır ama sınırlı biçimlerde farklıdır; bu yüzden az çalışılmış bir dili inceleyen dilbilimci bile hangi yapılarla karşılaşabileceğini kestirebilir. Bir uzaylı dilinde bu avantaj yoktur: Coon'a göre heptapodlarla çalışırken isim ile fiil ayrımı gibi en temel şeyler bile varsayılamaz. Bunu, Noam Chomsky'nin "Dünya'yı ziyaret eden bir Marslı, insanların konuştuğu dilleri tek bir dilin lehçeleri olarak görürdü" düşüncesiyle birlikte anar: İnsan dilleri için geçerli kuralların uzaylılarda da geçerli olacağının hiçbir garantisi yoktur.

Dil düşünceyi değiştirir mi?

Filmin en çok tartışılan fikri, yeni bir dil öğrenmenin insanın zaman algısını değiştirebileceğidir. Bu, dilbilimde Sapir-Whorf varsayımı olarak bilinen düşüncenin en uç biçimidir: Konuştuğumuz dil, düşünebileceklerimizi belirler. Coon, insan dilleri söz konusu olduğunda bu fikrin "yalnızca yanlış değil, tehlikeli" olduğunun gösterildiğini yazar. Northern Illinois Üniversitesi'nden dilbilimci Betty Birner de filmin bu varsayımı "akla yatkın olanın çok ötesine" taşıdığını söylemiştir. Dilbilimde daha ölçülü bir görüş, dilin belirli görevlerde algıyı biraz etkileyebileceğini kabul eder; ama hiçbir dil kimseye geleceği görme yeteneği kazandırmaz.

Biz uzaya ne gönderdik?

İnsanlık, ortak bir dil olmadan iletişim kurma sorununu daha önce kendi mesajlarında düşündü. 16 Kasım 1974'te Porto Riko'daki Arecibo radyo teleskobundan, yaklaşık 25 bin ışık yılı uzaklıktaki M13 küresel yıldız kümesine doğru üç dakikadan kısa süren bir mesaj gönderildi. Frank Drake ve ekibinin, Carl Sagan'ın da katkısıyla hazırladığı mesaj 1679 ikili basamaktan oluşuyordu. Bu sayının seçimi bilinçliydi: 1679 yalnızca iki asal sayının, 23 ile 73'ün çarpımıdır. Basamaklar 73 satır ve 23 sütun halinde dizildiğinde bir resim ortaya çıkar: 1'den 10'a kadar sayılar, yaşamın temel elementleri, DNA'nın yapıtaşları, bir insan figürü, Güneş Sistemi ve teleskobun kendisi. Fikir, dil yerine matematiğin ortak zemin olabileceğidir. Mesaj aslında ciddi bir iletişim denemesinden çok bir teknoloji gösterisi olarak tasarlandı; 305 metrelik Arecibo çanağı ise 1 Aralık 2020'de çöktü.

1977'de fırlatılan iki Voyager uzay aracının taşıdığı Altın Plak da benzer bir mantıkla hazırlandı. NASA'nın açıklamasına göre plakta analog biçimde kodlanmış 115 görüntü, sörf, rüzgâr, gök gürültüsü, kuş ve balina sesleri gibi doğa sesleri, Akad dilinden Çin'in Wu lehçesine 55 dilde selamlama ve yaklaşık 90 dakikalık müzik bulunuyor. İçeriği seçen kurula Cornell Üniversitesi'nden Carl Sagan başkanlık etti. Plağın kapağında, aracın nereden geldiğini ve plağın nasıl çalınacağını sembollerle anlatan çizimler var. Burada da yaklaşım aynı: Dili bilinmeyen bir okura önce "nasıl okunacağını" göstermek.

Bu mesajlar Geliş'teki sorunun tersini gösterir. Biz bile, kendi mesajımızı karşı tarafın matematik, fizik ve görme gibi bizimle ortak yetenekleri olduğunu varsayarak tasarladık. Coon'un uyarısı tam da burada geçerli: Bu varsayımların hiçbiri garanti değil.

Nerede haklı, nerede değil?

• Haklı: Dilbilimcinin yöntemi. Temel sözcüklerden başlamak, karşılıklı güven kurmak ve sabırla veri toplamak saha dilbilimcilerinin gerçek çalışma biçimi.
• Haklı: Uzaylı dilinin insan dillerine benzemeyebileceği fikri. Uzmanlar, insan dillerinin ortak kurallarının başka bir türde geçerli olacağını varsaymıyor.
• Abartılı: Dil öğrenmenin zaman algısını kökten değiştirmesi. Dilin düşünceyi belirlediği yönündeki uç görüş dilbilimde kabul görmüyor.
• Bilinmiyor: Gerçek bir uzaylı dilinin çözülüp çözülemeyeceği. Elimizde örnek yok; yalnız kendi gönderdiğimiz mesajlardaki varsayımlar var.

Sonuç

Geliş, bilim kurgu çerçevesinde dilbilimin gerçek bir sorusunu sorar: Anlamak için önce ne kadar ortak noktaya ihtiyacımız var? Arecibo mesajı ve Altın Plak, insanlığın bu soruya verdiği ilk yanıtlardır: matematik, resimler ve "nasıl okunur" yönergeleri. Bu yanıtların işe yarayıp yaramayacağını ancak bir gün biri onları okursa öğreneceğiz.