Murmurs of Earth (Carl Sagan): Voyager Altın Plak'ın hikâyesi ve rehberi

Murmurs of Earth: The Voyager Interstellar Record ("Dünya'nın Mırıltıları: Voyager Yıldızlararası Plağı"), 1978'de New York'ta Random House'un yayımladığı, 273 sayfa ile yedi yaprak fotoğraf ekinden oluşan bir kitaptır. Voyager 1 ve Voyager 2 uzay araçlarının her birinde yıldızlararası uzaya giden altın kaplamalı plağın, yani Voyager Altın Plak'ın öyküsünü anlatır. Plağın neden yapıldığını, içeriğin nasıl seçildiğini ve plağın tam olarak neleri taşıdığını, işi yapan ekibin kendi kaleminden okursunuz. Kitabın yazarları Carl Sagan, Frank Drake, Ann Druyan, Timothy Ferris, Jon Lomberg ve Linda Salzman Sagan'dır. Türkçe bir baskısını doğrulayamadığım için kitabı özgün adıyla anıyorum.

Kitap ne anlatıyor?

Kitap bir bilim ders kitabından çok bir "yapım günlüğü"dür. Altı yazar, hiç tanımadığınız bir alıcıya mesaj hazırlıyorsanız neyi seçersiniz sorusuna kendi bakış açılarından yaklaşır; her biri plağın farklı bir yönünü anlatır. Dönemin yayın dünyasından Kirkus Reviews, kitabı 10 Kasım 1978 tarihli değerlendirmesinde olumlu karşıladı. Eleştirmene göre katkıların biçimi bölümden bölüme değişiyor: kimi akademik, kimi heyecanlı, kimi lafı uzatan, kimi esprili. Aynı eleştiri, seçkinin kaçınılmaz olarak keyfî ve kişisel olduğunu, ama bu yüzden ilginç kaldığını da belirtir.

Kitabın merkezindeki gerilim, çok kısıtlı bir alana neyin sığacağıdır. NASA'nın tanıtımına göre plakta 115 görüntü, doğa sesleri, farklı kültürlerden ve çağlardan yaklaşık 90 dakikalık müzik ve 55 dilde selamlamalar bulunur. Bunların her birinin neden seçildiği, kitabın asıl konusudur.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap bir roman olmadığı için olay örgüsü yoktur; aşağıda kitabın konularını ve plağın içeriğini kendi cümlelerimle, ana fikirler hâlinde özetliyorum.

Plağın amacı. NASA, Voyager plağını Pioneer 10 ve Pioneer 11 araçlarının taşıdığı metal plakaların örneğini izleyerek hazırladı. Voyager'da ise metal plakanın ötesine geçilip ses ve görüntü taşıyabilen bir ortam seçildi. NASA plağı bir tür zaman kapsülü, yani Dünya'nın hikâyesini anlatmayı amaçlayan bir mesaj olarak tanımlar. Kitap, bu fikrin nasıl somut bir ürüne dönüştüğünün anlatımıdır.

Ekip. İçeriği NASA adına Cornell Üniversitesi'nden Carl Sagan'ın başkanlık ettiği bir komite seçti. Frank Drake teknik yönetimde, Ann Druyan yaratıcı yönetmenlikte yer aldı. Sanatçı Jon Lomberg, Linda Salzman, yapımcı Timothy Ferris ve ses mühendisi Jimmy Iovine ekipteydi; etnomüzikologlar Robert E. Brown ve Alan Lomax da çalışmaya katıldı.

Görüntüler. Plağa analog biçimde kodlanmış 115 görüntü kondu. NASA'nın tanıtımında görüntüler bilimsel ve eğitici konulardan (hücreler, insan anatomisi, Güneş) doğal manzaralara, yaban hayatına, insanın gündelik etkinliklerine (inşaat, spor, tarım, yemek), mimariye ve kültürel sahnelere uzanıyor. Kirkus'un aktardığına göre şiddet, siyaset ve cinsel içerik bilerek dışarıda bırakıldı; çıplak bir çiftin fotoğrafı ise NASA tarafından kabul edilmedi. Bir ayrıntı daha: NASA'nın sitesinde telif nedeniyle bu görüntülerin yalnızca 48'i gösterilebiliyor.

Sesler ve selamlamalar. Plakta deniz, rüzgâr, gök gürültüsü, kuşlar, balinalar ve diğer hayvanların doğa sesleri yer alır. İnsan sesleri arasında 55 dilde selamlamalar var; bunlar Sümer'de yaklaşık altı bin yıl önce konuşulan Akadca'dan modern bir Çin lehçesi olan Wu'ya kadar uzanır. ABD Başkanı Carter ile BM Genel Sekreteri Waldheim'in basılı mesajları da plakla birlikte gönderildi.

Müzik. NASA'ya göre plakta farklı ülke ve kültürlerden 27 müzik parçası var: klasik besteler, halk müziği ve popüler şarkılar. En kısası bir Peru düğün şarkısı (38 saniye), en uzunu bir Çin ch'in parçası (7 dakika 37 saniye). Bach'tan üç, Beethoven'dan iki parça; Mozart'ın bir aryası, Stravinsky'nin Bahar Ayini, ayrıca Chuck Berry ve Blind Willie Johnson gibi isimler seçkide yer alıyor. Seçkinin kitaptaki gerekçeleri, tek bir "en iyiler listesi" yerine çeşitliliği gösterme çabası olarak okunabilir.

Beyin dalgaları. Plağın en bilinen ayrıntılarından biri Ann Druyan'ın bir saatlik beyin dalgası kaydıdır; bu kayıt bir dakikalık sese sıkıştırılarak plağa kondu. Kayıt sırasında Druyan'ın Dünya'nın tarihini ve insan deneyimini düşündüğü aktarılır.

Okurun alacağı sonuç. Kirkus eleştirmeni, kitabı insan egosunun şimdi hoşuna giden bir işe sonsuz zaman ayırabilmesinin bir kutlaması olarak okudu. Bu yorum, kitabın ruhunu iyi özetliyor: Plağın bir gün birine ulaşıp ulaşmayacağı belirsiz, ama onu hazırlama süreci insanlığın kendine bakışını ortaya çıkarıyor.

Yazarlar ve yazıldığı dönem

Plak, iki Voyager aracının fırlatıldığı 1977'de hazırlandı; kitap bir yıl sonra, 1978'in sonunda yayımlandı. Carl Sagan (1934-1996) komitenin başkanıydı ve daha önce Pioneer 10 ile 11'in taşıdığı plakaların hazırlanmasında da yer almıştı. Frank Drake (1930-2022), 1960'ta Ozma Projesi ile ilk sistematik radyo aramasını başlatan, 1961'de Drake denklemini geliştiren ve 1974'te Arecibo mesajının hazırlanmasında yer alan radyo astronomdu; ayrıntılar Frank Drake sayfasında. Ann Druyan (d. 1949) 1981'de Sagan'la evlendi ve 1980'in Kozmos dizisini onunla birlikte yazdı; Ann Druyan sayfasında daha fazlası var. Timothy Ferris'in çalışmaları için Timothy Ferris sayfasına bakabilirsiniz.

Dönemin bilim ortamı da önemlidir. Dünya dışı zekâ arayışı o yıllarda ciddi bir araştırma alanı olma yolundaydı; Sagan'ın Iosif Shklovskii ile birlikte yazdığı Intelligent Life in the Universe bu alanın temel metinlerinden biriydi ve NASA'nın 1977 tarihli SETI raporu da aynı döneme denk gelir. Murmurs of Earth, bu tartışmanın "mesaj gönderecek olsak ne söylerdik?" tarafını anlatan kitaptır.

Kitaptaki bilim ve uzay bağı

Plak, NASA'nın tanımıyla 12 inç çapında altın kaplamalı bir bakır disktir. Dakikada 16 2/3 devirle çalınmak üzere tasarlandı ve bir kartuş ile iğneyle birlikte koruyucu bir alüminyum kılıfın içinde taşınır. Kılıfın üzerinde plağın nasıl çalınacağı, Dünya'nın evrende nasıl bulunacağı ve plağın ne kadar süredir uzayda olduğunun nasıl hesaplanacağı anlatılır; yaş hesabı için kılıfa kaplanan uranyum-238, bir tür radyoaktif saat işlevi görür. Yani plak, hem içeriği hem de kendi kullanım kılavuzunu taşıyan, sembollerle yazılmış bir mesajdır.

Voyager 1, NASA'ya göre 5 Eylül 1977'de fırlatıldı ve Ağustos 2012'de yıldızlararası uzaya girdi; iki aracın öyküsünü Voyager 1 ve Voyager 2 sayfasında bulabilirsiniz. Araçlar Jüpiter ve ötesindeki gezegenleri gezdi (bkz. Jüpiter'e giden görevler); Voyager fotoğraflarının geniş okura anlatıldığı bir örnek de Soluk Mavi Nokta kitabıdır.

Bilimsel açıdan şu uyarıyı yapmak gerekir: Plağın bir alıcıya ulaşması son derece düşük bir ihtimaldir, çünkü yıldızlar arası uzay çok geniş ve boştur; üstelik bir yabancı uygarlığın bu sembolleri insan gibi yorumlayacağı varsayımı da kanıtlanamaz. Bu nedenle plak bir "iletişim" girişimi olduğu kadar, insanlığın kendini tanıtma denemesidir. Gerçek bir sinyal alınması durumunda neler olacağını merak ediyorsanız Mesaj filmindeki gibi uzaydan sinyal alınsa ne olur? yazımıza bakabilirsiniz.

Etkisi ve ödülleri

Kitap, Altın Plak'ın en bilinen anlatımı olarak kabul edilir: NASA, plağın içeriğini anlatırken "kesin başvuru kaynağı" olarak Murmurs of Earth'ü gösterir. Kirkus Reviews'in 1978 tarihli değerlendirmesi de projedeki insan merakını takdir eder. Kitabın kendi adına aldığı bir ödülü doğrulayamadım.

Plağın kendisi ise yıllar sonra Ozma Records tarafından kutu seti olarak yeniden yayımlandı; 40. yıl baskısı en iyi kutu ya da sınırlı baskı paketi dalında Grammy aldı. Bu bir kitap ödülü değildir, ama projenin kültürel ömrünü gösterir.

Uyarlamaları

Kitabın film ya da dizi uyarlaması yoktur. Sagan ve Druyan'ın televizyondaki ortak işi 1980'in Kozmos belgesel dizisidir; Druyan sonradan Kozmos'un 2014 ve 2020 devam dizilerini de yapımcı olarak sürdürdü (bkz. Kozmos izleme sırası). Bu serinin kitap karşılığı Kozmos kitabıdır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, uzay tarihine ve "evrende yalnız mıyız?" sorusuna ilgi duyan her okura uygundur; teknik bilgi gerektirmez. Kitabı baştan sona okumak gerekmez; merakınıza göre müzik, ses ya da görüntü seçimlerine odaklanabilirsiniz. Bilim ağırlıklı bir kaynak arıyorsanız Carl Sagan'ın diğer kitapları ve dünya dışı yaşam arayışı sayfası daha uygun olacaktır. Drake'in sayısal çerçevesi için Drake denklemi sayfasına bakın.

Telif hakkı süren bir kitap olduğu için ücretsiz okuma bağlantısı vermiyorum. Plağın görüntü, ses ve selamlamaları ise NASA'nın sitesinde herkese açık sayfalarda sunuluyor (görüntülerin yalnızca bir kısmı); kitabı okumadan önce oraya göz atmak iyi bir giriş olur.