John Carter kimdir? Barsoom'a ışınlanan Virginialı savaşçı

John Carter kimdir? John Carter, Edgar Rice Burroughs'un yarattığı, Amerikan İç Savaşı'nda Konfedere saflarında kaptanlık yapmış, sonra Arizona'da altın arayıcılığına geçmiş bir Virginialıdır. Hikâyeye göre Apaçilerden kaçarken esrarengiz bir biçimde Mars'a taşınır. Burroughs'un Mars'a verdiği ad Barsoom'dur. Carter orada, gezegenin düşük yerçekimi sayesinde sıra dışı bir güç ve sıçrama yeteneği kazanır, savaşçı kabileler ile krallıklar arasındaki mücadelenin ortasına düşer. Karakterin sonraki yüzyıldaki ünü, Mars'ın bilimsel imgesinden çok, bu kurgusal gezegenin macera atmosferine dayanır.

John Carter hangi eserlerde geçer?

Burroughs karakteri 1911'de kurguladı. İlk macera, 1912'de, Şubat'tan Temmuz'a altı bölüm hâlinde The All-Story adlı ucuz kâğıt dergisinde Under the Moons of Mars adıyla yayımlandı. Aynı hikâye 1917'de A. C. McClurg yayınevinden A Princess of Mars adlı kitap olarak çıktı.

Barsoom serisi 1912 ile 1964 arasında yayımlanan 11 kitaptan oluşur. Carter serinin ilk üçlüsünün (A Princess of Mars, The Gods of Mars ve The Warlord of Mars) kahramanıdır; ayrıca üç kitapta daha başrol oynar, diğerlerinde ise yan karakter olarak anılır ya da görünür. Okuma sırası konusunda ayrıntılı bir rehber için Barsoom serisi okuma sırası sayfasına bakabilirsiniz. Karakter ayrıca çizgi roman ve çizgi şerit uyarlamalarında ve birkaç filmde yer aldı.

Hikâyedeki yeri

İlk kitapta Carter, Arizona'da altın ararken Apaçilerden kaçarken bir anda kendini Mars'ta bulur. Kaynaklarda bu geçiş bir tür ruh yolculuğu (astral projeksiyon) olarak tanımlanır; nasıl gerçekleştiği romanda açık bir bilimsel gerekçeyle açıklanmaz. Mars'ın yerçekimi Dünya'dakinden zayıf olduğu için, kendisine alışık olduğu kaslar burada olağanüstü bir güce dönüşür; sıçrayışları yerli halkı şaşırtır.

Barsoom, Burroughs'un tasavvurunda kuruyan bir gezegendir: kaynaklar azalmış, uygarlıklar su ve toprak için savaşmaktadır. Carter önce altı uzuvlu, yeşil derili Tharklar arasına düşer. Thark savaşçısı Tars Tarkas ile dostluk kurar; Thark kadını Sola ise ona iyi davranır. Daha sonra insana benzeyen kızıl Marslıların prensesi Dejah Thoris ile karşılaşır. Kitap, Carter'ın bu iki halk ve gezegenin çatışmaları arasındaki yolunu anlatır. Kitabın ilerleyen bölümlerini ve sonunu burada anlatmıyoruz.

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. Seri boyunca Carter, Helyum'un prensi olur, Dejah Thoris ile evlenir ve iki çocukları, Carthoris ile Tara, doğar. Romana göre Carter'ın çocukluğuna dair hiçbir anısı yoktur ve yaklaşık otuz yaşında kalmış gibi görünür; yani bir tür ölümsüzdür.

Canlandıranlar

John Carter'ı en bilinen biçimde Taylor Kitsch canlandırdı. Walt Disney yapımı John Carter: İki Dünya Arasında filmi, 22 Şubat 2012'de Los Angeles'ta gösterildi ve 9 Mart 2012'de ABD'de vizyona girdi. Filmi, daha önce Pixar'da Finding Nemo ve WALL-E'yi yönetmiş Andrew Stanton yönetti; bu onun ilk canlı oyunculu filmiydi. Dejah Thoris'i Lynn Collins, Tars Tarkas'ı Willem Dafoe canlandırdı; Samantha Morton, Mark Strong ve Ciarán Hinds de kadroda yer aldı. Film, Burroughs'un 1912 tarihli romanından uyarlandı.

Ticari açıdan film büyük bir hayal kırıklığıydı: yaklaşık 263,7 milyon dolarlık üretim bütçesine karşılık dünya genelinde 284,1 milyon dolar hasılat yaptı ve Disney'in yaklaşık 200 milyon dolarlık bir değer düşüklüğü kaydetmesine yol açtı. Eleştirilerde görüntü yönetimi, Michael Giacchino'nun müziği ve aksiyon sahneleri öne çıkan olumlu yönler olarak sayıldı; karakter ve olay örgüsü ise zayıf bulundu. Bazı sektör gözlemcileri filmin pazarlama kampanyasını sinema tarihinin en kötülerinden biri olarak niteledi.

Daha az bilinen bir uyarlamada, 2009'da doğrudan DVD olarak çıkan Princess of Mars filminde Carter'ı Antonio Sabàto Jr. oynadı.

Karakterin arkasındaki bilim: Mars ve Lowell'in kanalları

Burroughs'un Barsoom'u, dönemin popüler Mars fikrinden beslendi. Astronom Percival Lowell, 1893-94'te Arizona'nın Flagstaff kentinde kendi adını taşıyan gözlemevini kurdu ve 1893'ten yaklaşık 1908'e kadar Mars'ı yoğun biçimde inceledi; bu konuda üç büyük kitap yayımladı. Lowell, İtalyan astronom Giovanni Schiaparelli'nin gözlemlerinden yola çıkarak Mars'ta bir kanal ağı bulunduğunu savundu. Schiaparelli'nin kullandığı İtalyanca sözcük ise İngilizcedeki channel gibi "mecra, oluk" anlamına gelir ve kendiliğinden yapay bir yapı anlatmaz.

Bu fikir doğru çıkmadı. 1960'larda Mariner araçları ve 1972'de Mariner 9, Mars'ın kraterlerle dolu bir yüzeyi olduğunu gösterdi; kanal görüntüsü yoktu. Psikolog Matthew Sharps, kanal görüntüsünün bireysel farklar, Gestalt algısı ve toplumsal etkenlerden oluşan bir psikolojik karışımın ürünü olmuş olabileceğini öne sürer. Burroughs'un Mars'ı ise Lowell'in anlatımından yalnızca gevşek biçimde yararlanır; kaynaklar onun astronomi bilgisinin ayrıntılı değil, popüler anlatımlara dayandığını belirtir. Gerçek Mars'ın bugünkü bilgisi için Mars ve Mars'ın keşfi sayfalarına bakılabilir.

Peki Carter'ın gücü fiziksel olarak mantıklı mı? NASA'nın verilerine göre Mars'ın yüzey yerçekimi ortalama 3,73 m/s², Dünya'nınki ise 9,82 m/s²'dir; yani Mars'ta yerçekimi Dünya'dakinin yaklaşık yüzde 38'i kadardır. Aynı kas gücüyle yapılan bir sıçrayış, kabaca yüksekliği 9,82/3,73 ≈ 2,6 kat artırır (basit bir hesap; gerçekte giysi, ağırlık ve uyum etkileri bunu değiştirir). Bu açıdan Burroughs'un fikri, bilimsel olarak tamamen uydurma değildir. Ama gerisi öyle değildir: NASA'ya göre Mars'ın havası çoğunlukla karbondioksit, azot ve argondan oluşan çok ince bir atmosferdir; yüzey basıncı ortalama 6,36 milibar, yani Dünya'nın deniz seviyesindeki basıncının yaklaşık yüzde 0,6'sıdır. Sıcaklık +20 °C ile -153 °C arasında değişir. Yani korumasız bir insan, gerçek Mars'ın yüzeyinde yaşayamaz; Burroughs'un Mars'ı bu yüzden bilimsel bir gezegenden çok kurgusal bir dünyadır.

Kültürdeki etkisi

Barsoom serisi, bilimkurgu yazarları ve bilim insanları üzerinde bıraktığı etkiyle bilinir. Carl Sagan, çocukluğunda bu kitapların hayal gücünü beslediğini söylemiştir; kaynaklara göre Cornell Üniversitesi'ndeki odasında yirmi yıl boyunca bir Barsoom haritası asılı kaldı. Carl Sagan dışında Ray Bradbury (Mars'ın ölmekte olan bir dünya olarak tasvirini Mars Yıllıkları'nda kullandı), Arthur C. Clarke ve Robert A. Heinlein de seriden etkilenenler arasında sayılır. Mars'ta Burroughs'un adını taşıyan bir krater de vardır.

Bazı kaynaklar Carter'ı Superman ve Flash Gordon gibi karakterlerin, Star Wars ve Avatar gibi yapımların öncülleri arasında sayar. Bu tür etki iddiaları çoğu zaman yorum niteliğindedir ve tek tek yaratıcıların açıklamasıyla doğrulanmış değildir; bu yüzden ayrıntıya girmiyoruz. Kesin olan, serinin 1912'den 1964'e uzanan yayın ömrü boyunca Mars'ı kalabalık, savaşçı ve romantik bir macera dünyası olarak sunduğu ve bu imgenin sonraki yazarlara yol gösterdiğidir.