Red Moon Rising (Matthew Brzezinski): konusu, Sputnik tarihi ve rehberi

Red Moon Rising, gazeteci Matthew Brzezinski'nin Sovyetler Birliği'nin 4 Ekim 1957'de Sputnik 1'i fırlatmasına giden yolu ve ardından Amerika'da yaşananları anlattığı bir anlatı tarihidir. Alt başlığı Sputnik and the Hidden Rivalries That Ignited the Space Age, yani kabaca "Sputnik ve Uzay Çağını Ateşleyen Gizli Rekabetler" diye çevrilebilir. Kitap 2007'de Times Books/Henry Holt tarafından yayımlandı; Kirkus'un künyesine göre ilk baskısı 304 sayfadır. Bu yazı hazırlanırken Türkçe baskısı doğrulanamadı, bu yüzden başlık İngilizce adıyla anılıyor.

Konu ilk bakışta bilinen bir hikâyeye benziyor: Sovyetler ilk yapay uyduyu fırlatıyor, Amerika şaşırıyor, uzay yarışı başlıyor. Brzezinski'nin ayrıntısı, bu hikâyeyi yalnız iki devletin kapışması olarak değil, her iki tarafın kendi içindeki çekişmelerle birlikte anlatması. Alt başlıktaki "gizli rekabetler" çoğul olmasının nedeni bu: hükûmetler, ordular ve mühendis ekipleri birbirinden de rakipti. Kirkus, kitabın savaş sonrasında eski müttefiklerin Alman roket teknolojisini ve bilim insanlarını ele geçirme yarışıyla açıldığını, anlatının Sputnik'ten sonra Amerikan uydusu Explorer 1'in 1958 başında yörüngeye çıkışına kadar sürdüğünü yazıyor.

Kitabın bir başka özelliği, daha önce gizli olan Sovyet belgelerinden yararlanması ve anlatıyı paralel hatlarla, iki tarafı sırayla izleyerek kurması. Kirkus'un deyişiyle tempo hızlı; kitap, roketçilerin ve soğuk savaşın askerlerinin işbaşındaki portresini çiziyor.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Kitap, İkinci Dünya Savaşı'nın hemen ardından, galip devletlerin Almanya'nın roket birikimini paylaşma yarışıyla başlar. Savaşın müttefikleri bu noktadan sonra rakiptir ve her biri elinde geçen mühendisleri, planları ve donanımı kendi füze programının temeli yapmaya çalışır. Brzezinski bundan sonra anlatıyı ikiye böler: bir yanda Sovyet roket çalışmaları ve Kremlin'deki karar vericiler, öbür yanda Amerikalı roketçiler, Eisenhower yönetimi ve ordunun komuta kademesi.

Tarihsel zemin şudur: her iki tarafta da uzay işi önce füze işiydi. Nükleer silah taşıyabilecek roketler geliştirilirken uydu, bu çalışmaların görünür ve siyaseten çok değerli bir yan ürünü olarak ortaya çıktı. Kirkus'un aktardığı ayrıntılar, kitabın dönemin kişilerini de öne çıkardığını gösteriyor: Wernher von Braun'un Disney'in "Tomorrowland" programında Ronald Reagan'la birlikte yer alması gibi parlak anlar ile Hava Kuvvetleri'nden Curtis LeMay'in nükleer saldırı fırsatlarının kaçırılmasına duyduğu pişmanlık gibi karanlık notlar aynı kitapta yan yana duruyor.

Anlatının dönüm noktası 4 Ekim 1957'dir. Sputnik'in yörüngeye çıkması Amerikan tarafında hem bir şok hem de bir hesaplaşma başlattı. Anlatı bu tepkiyi izler ve 1958 başında Explorer 1'in fırlatılmasına kadar sürer. Kirkus'a göre kitabın asıl gücü bu akıcı ana anlatıdır; yazarın sonda çıkardığı genel sonuçları ise eleştirmen gereksiz bulmuş.

Kitabın kapsadığı yıllarda gerçekte olanları kısaca hatırlamak, okuru yönlendirmek için yararlı. Von Braun 2 Mayıs 1945'te Amerikan güçlerine teslim oldu; ABD'ye getirilmesi Haziran 1945'te onaylandı ve ekip Redstone roketi üzerinde çalıştı. Sovyet tarafında Sergey Korolyov Alman V-2 teknolojisini çözmekle görevlendirildi, R-1 ve R-2'den sonra R-7'ye geldi; R-7 21 Ağustos 1957'de başarıyla denendi. Sputnik, o roketin bir türeviyle fırlatıldı. Bu çerçeve, kitabın "gizli rekabet" dediği şeyin neden bu kadar yoğun olduğunu anlamaya yardım eder.

Yazar ve yazıldığı dönem

Matthew Brzezinski 1965 doğumlu bir Amerikalı yazar ve gazetecidir. Wall Street Journal'da Doğu Avrupa muhabirliği yapmış, New York Times Magazine'e yazmıştır; Kirkus onu Moskova merkezli bir gazeteci olarak anıyor. Kitapları arasında Casino Moscow (2001), Fortress America (2004), Red Moon Rising (2007) ve Isaac's Army (2012) bulunur. Ünlü ABD Ulusal Güvenlik Danışmanı Zbigniew Brzezinski'nin oğlu değil, yeğeni olduğunu belirtmek gerekir; bu bilgi sıkça karıştırılıyor.

Kitap, Sputnik'in 50. yıl dönümüne denk gelen 2007'de çıktı. Önceden gizli olan Sovyet belgelerinden yararlanması, dönemi yalnız Amerikan kaynaklarıyla değil iki taraftan birden anlatmasına olanak veriyor. Hızlı tempo ve paralel anlatım, kitabı akademik bir monografiden çok geniş okur kitlesine seslenen bir anlatı tarihi yapıyor.

Kitaptaki bilim ve gerçek bilimle karşılaştırma

Kitap bir bilim kitabı değil, ama anlattığı olayların arkasında somut bir mühendislik ve uzay fiziği var. Sputnik 1, kayıtlara göre 83,6 kilogram ağırlığında, 58 santimetre çapında cilalı bir metal küreydi. Yörüngesi Dünya'ya en yakın noktada 215, en uzak noktada 939 kilometreydi; bir turunu yaklaşık 96,2 dakikada tamamlıyordu ve yörünge eğimi 65,1 derece idi. İçindeki vericiler 20,005 ve 40,002 MHz'de sinyal yaydı; piller 26 Ekim 1957'de, yani 22 gün sonra bitti. Uydu 4 Ocak 1958'de 1.440 turun ardından atmosfere girip yandı.

Dört ay kadar sonraki Amerikan karşılığı çok daha küçüktü. Explorer 1, JPL tarafından yapılan, 13,97 kilogramlık, yaklaşık 2 metre uzunluğunda ve 15,2 santimetre çapında bir araçtı; ordunun balistik füze ajansının değiştirdiği Jupiter-C roketiyle fırlatıldı; fırlatma 31 Ocak 1958'de (Greenwich saatiyle 1 Şubat) yapıldı. Bilimsel açıdan en önemli işi, James Van Allen'ın Iowa Üniversitesi'nde tasarladığı sayaçlarla Dünya'yı saran radyasyon kuşağını ilk kez saptamasıydı. Aletler yüksek irtifada başta sıfır sayım bildirdi; bunun, radyasyon o kadar şiddetli olduğu için sayaçların doymasından kaynaklandığı sonradan anlaşıldı. Van Allen'ın kendisini James Van Allen sayfasından okuyabilirsiniz. Verici 23 Mayıs 1958'e kadar çalıştı, uydu 31 Mart 1970'e kadar yörüngede kaldı.

Amerika'nın ilk tercihi aslında ordunun değil donanmanın Vanguard programıydı. Ağustos 1955'te Savunma Bakanlığı, Uluslararası Jeofizik Yılı için uydu görevini donanmanın önerisine verdi. Vanguard TV-3 6 Aralık 1957'de, televizyon kameralarının önünde, yerden yalnız 1,2 metre yükselip patladı. İlk başarılı Vanguard 17 Mart 1958'de yörüngeye çıktı; 1,47 kilogramlık bu uydu ilk güneş enerjili uydu oldu ve hâlâ yörüngede, ayrıca Dünya'nın hafif armut biçimli olduğunu göstermeye yaradı. Üç uydu birlikte anlatıldığında kitabın "rekabet" fikri somutlaşıyor: 83,6 kg, 13,97 kg ve 1,47 kg.

Sputnik'ten sonra yaşananlara dair popüler anlatı ile tarihçilerin değerlendirmesi arasında fark var. Olay, Amerikan basınında büyük bir propaganda ve prestij zaferi olarak sunuldu. Eisenhower beş gün sonra uydunun kendisinde "zerre kadar" kaygı uyandırmadığını söyledi. Araştırmacı Samuel Lubell'in kamuoyu incelemesi ise halkta panik ya da isteri bulunmadığını, kaygının daha çok seçkinler arasında olduğunu gösterdi. Yine de sonuçları gerçekti: Eisenhower 29 Temmuz 1958'de NASA'yı kuran yasayı imzaladı, Ulusal Savunma Eğitimi Yasası (NDEA) çıkarıldı ve "füze açığı" siyasetin konusu oldu; bu açığın büyük ölçüde abartılı olduğu kabul ediliyor.

Etik bir not da gerekli. Von Braun 1937'de Nazi Partisi'ne, 1940'ta SS'e girmişti. V-2'nin üretildiği Mittelwerk tesisini 12-15 kez ziyaret ettiği ve koşulları "iğrenç" diye nitelediği kayıtlıdır; bu üretimde yaklaşık 12.000 kişinin öldüğü, silahın kendi öldürdüğü yaklaşık 9.000 kişiden fazla olduğu belirtilir. Ayrıntısı Wernher von Braun sayfasında. Roketlerin parlak hikâyesinin bu karanlık yüzü, Brzezinski gibi kitapların okurken akılda tutulması gereken zeminidir. Sovyet tarafındaki en önemli isim Sergey Korolyov ise 27 Haziran 1938'de uydurma suçlamalarla tutuklanmış, yaklaşık altı yıl hapis ve çalışma kampı yaşamış, 1944'te serbest bırakılmış, 1957'de tamamen aklanmıştı; ölene kadar kamuoyunda yalnız "Baş Konstrüktör" olarak anıldı.

Sputnik'in hemen ardından gelen olay Sputnik 2'dir: 3 Kasım 1957'de fırlatılan bu uydu, Hruşçov'un devrimin 40. yıl dönümüne yetişmesini istemesi üzerine yaklaşık üç haftada hazırlandı. İçindeki köpeğin hikâyesi için Uzaya giden köpek Laika'ya ne oldu? yazısına bakabilirsiniz.

Etkisi ve karşılığı

Kitabın aldığı bir ödül doğrulanamadı, bu yüzden ödül bilgisi verilmiyor. Eleştirel karşılığına gelince, Kirkus kitabı "iyi çizilmiş bir ifşa" olarak niteledi; "chilling" (ürpertici) sözcüğüyle de roketçilerin ve soğuk savaşçıların portresini anlattı. Aynı eleştiri ana anlatıyı birinci sınıf buldu, sondaki genel sonuçları ise gereksiz saydı. Bu, kitabı okumak isteyenler için yararlı bir ipucu: asıl değer anlatının kendisinde.

Kitabın ayırt edici yanı, uzay yarışının "Sovyet teknoloji sıçraması, Amerikan şoku" şeklindeki düz hikâyesine karşı, iki tarafın içindeki kurumsal ve kişisel çekişmeleri öne çıkarması. Uzay yarışının popüler kültüre etkisini Uzay yarışı popüler kültürü nasıl değiştirdi yazısında, Sputnik'in sıradan bir kömür kasabasındaki gençlere nasıl ilham verdiğini ise Ekim Düşü ne kadar doğru? yazısında okuyabilirsiniz.

Uyarlamaları

Kitabın bir mini diziye uyarlanması için geliştirme çalışması yürütüldüğü bildiriliyor. Bu yazının hazırlandığı tarihte yayımlanmış bir yapım doğrulanamadı, bu yüzden uyarlama alanı boş bırakıldı. Sputnik dönemini sinemadan izlemek isteyenler Ekim Düşü (October Sky) filmine bakabilir; ancak o film bu kitabın uyarlaması değildir, aynı dönemde geçen ayrı bir hikâyedir.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, lise ve üniversite düzeyinde Soğuk Savaş, uzay tarihi ve bilim-siyaset ilişkisiyle ilgilenen okurlar için uygun. Teknik ön bilgi gerektirmez; roketlerin ayrıntısından çok insanların kararlarına odaklanır. İngilizce okuma konusunda rahat olanlar doğrudan ilk bölümden başlayabilir; kısa zamanı olanlar Sputnik'in fırlatıldığı ve Amerika'nın tepkisinin anlatıldığı bölümlere atlayabilir, ama paralel anlatının tadı baştan okunduğunda daha iyi alınır.

Konuyu derinleştirmek isteyenler için sitedeki iki kitap iyi tamamlayıcıdır: Sovyetlerin Ay yarışını arşivlere dayanarak anlatan Challenge to Apollo ve Sovyet uzay programını içeriden anlatan Rockets and People. Sovyet uzay programının insan yüzü için Yuri Gagarin sayfasına da göz atabilirsiniz.