Beyond (Stephen Walker): Gagarin'in uçuşu, özeti ve okuma rehberi

Stephen Walker'ın Beyond kitabı (tam adıyla Beyond: The Astonishing Story of the First Human to Leave Our Planet and Journey into Space), insanlığın Dünya'dan ilk kez ayrıldığı o kısa uçuşu, yani 12 Nisan 1961'de Yuri Gagarin'in Vostok 1 ile yaptığı yolculuğu merkeze alan bir anlatı tarihi. Harper (HarperCollins) tarafından 2021'de, Gagarin uçuşunun 60. yıl dönümünün yılında yayımlandı. Konu, uzay yarışının en bilinen anlarından biri; Walker onu yalnızca teknik bir başarı olarak değil, kararların, rekabetin, korkunun ve tek bir insanın omuzlarındaki yükün hikâyesi olarak ele alıyor.

Kitabın dikkat çeken yanı, olaya Sovyet tarafından bakması. Kirkus Reviews'in değerlendirmesine göre Walker, Sovyetlerin atom çağında geri kalma kaygısıyla dev bir roket programı kurmasını, Gagarin'in çok sayıda aday arasından seçilişini ve tarihi yörünge turunu işliyor; ardından bu başarının Amerikan tarafını, özellikle Başkan Kennedy'nin Ay'a önce varma kararlılığını nasıl etkilediğini anlatıyor. Aynı değerlendirme, kitabın daha önce ulaşılamayan kaynaklardan, özellikle uzay programında görevli bir yetkilinin tuttuğu gizli günlükten yararlandığını belirtiyor. Bu yazıda kitabın içeriği için kaynak olarak bu değerlendirmeye ve yazarın tanıtımına dayandık; kitabın bölüm düzenini ya da cümlelerini aktarmıyoruz.

Kitap ne anlatıyor?

Kısaca: bir insanı uzaya göndermenin, bir roketi fırlatmaktan çok daha fazlası olduğunu. Kitap iki çizgiyi birlikte yürütüyor. Biri Gagarin'in kişisel yolu: sıradan bir askerî pilottan dünyanın en tanınmış yüzlerinden birine. Öbürü, iki süper gücün birbirini izlediği, her başarının ötekinde telaş yarattığı Soğuk Savaş atmosferi. İki çizgi 108 dakikalık uçuşta kesişiyor ve uçuştan sonra yeniden ayrılıyor.

Walker'ın kitabı akademik bir uzay tarihinden çok, okuru olayın içine çeken bir anlatı. Eleştirmenler de bu yönü öne çıkardı: The Sunday Times kitabı heyecan verici bir hikâye anlatımı olarak niteledi, Kirkus ise uzay keşfi yazınına Sovyet katkısını aydınlatan hoş bir ek saydı.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Aşağıdaki özet, kitabın işlediği tarihsel çerçevenin kendi cümlelerimizle anlatımıdır; hangi olayın kitapta hangi sayfada geçtiğini değil, konunun ana hattını verir.

İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Sovyetler Birliği, nükleer silahları hedefe ulaştırabilecek roketlere yönelir. Aynı roketlerin yükü uzaya taşıyabileceği anlaşılınca uzay yarışı fiilen başlar; Sovyet mühendisleri 1957'de ilk yapay uyduyu fırlatır, sıradaki hedef insanı yörüngeye çıkarmaktır.

İkinci aşama, bu iş için doğru insanın bulunmasıdır. Askerî pilotlar arasından geniş bir aday havuzu taranır, tek kişilik kapsülün dar kabinine sığacak ve zorlu koşullara dayanacak kişiler seçilir. Gagarin hem fiziksel uygunluğuyla hem de arkadaşlarının oylarıyla öne çıkar; resmî seçim ise uçuştan yalnızca dört gün önce, eğitim başkanı Nikolay Kamanin'in kararıyla kesinleşir.

Üçüncü aşama uçuştur: Gagarin 12 Nisan 1961'de Baykonur'dan kalkar, uçuşun büyük bölümünü kumandaları kilitli, otomatik sistemlerle yönetilen kapsülde geçirir, Dünya'nın çevresinde tek tur atar ve 108 dakikanın sonunda kapsülden ayrılıp paraşütle iner. İniş Saratov bölgesinde gerçekleşir; iki gün sonra, 14 Nisan 1961'de Sovyetler Birliği Kahramanı unvanını alır. Uçuşun saklanan ayrıntısı, Gagarin'in kapsülle birlikte inmediği gerçeğidir.

Dördüncü aşama Amerikan tepkisidir. Alan Shepard'ın 5 Mayıs 1961'deki kısa, alçak irtifalı uçuşu Sovyet başarısının gölgesinde kalır; Kennedy 25 Mayıs 1961'de Amerika'nın on yıl bitmeden bir insanı Ay'a indirip sağ salim geri getirmeyi hedeflemesi gerektiğini açıklar. Kitabın savı, Gagarin'in uçuşunun bu karara giden yolda belirleyici bir sarsıntı olduğudur.

Son aşama Gagarin'in uçuş sonrası yaşamıdır: dünya turları, kutlamalar ve Kirkus'un ifadesiyle şöhretle baş etme güçlüğü. Kitabın en son sayfalarının Gagarin'in 1968'deki ölümünü nasıl ele aldığını doğrulayamadık; kesin olan, Gagarin'in 27 Mart 1968'de bir MiG-15 eğitim uçuşunda öldüğü ve kazanın nedeninin hâlâ kesin olarak bilinmediğidir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Stephen Walker, Oxford ve Harvard'da eğitim görmüş İngiliz bir yazar ve belgesel yönetmeni. Yaklaşık otuz film yönetmiş ya da yapımcılığını üstlenmiş; BAFTA, Emmy ve iki Rose d'Or ödülü sahibi. Yaşlı insanlardan oluşan bir korodan yola çıkan Young@Heart (2007) belgeseliyle tanınıyor. Daha önce King of Cannes (1999) ve Hiroşima'dan önceki üç ayı anlatan Shockwave: Countdown to Hiroshima (2005) kitaplarını yazmış. Yani tarihsel bir olayı bir "geri sayım" olarak, gerilimi koruyarak anlatmaya alışık bir isim.

Kitaptaki bilim ve gerçeklik payı

Kitap bir bilim kitabı değil, ama konusu gerçek mühendislik ve fizik. Doğrulanmış temel sayılar şöyle: Vostok 1, 12 Nisan 1961'de 06:07 UTC'de Baykonur'dan fırlatıldı. Uçuş toplam 108 dakika sürdü ve Gagarin Dünya'nın çevresinde tek tur attı. Araç, yaklaşık 181 km perigee (Dünya'ya en yakın nokta) ile 327 km apogee (en uzak nokta) arasındaki bir yörüngede döndü; yörünge dönemi 89,1 dakikaydı. Toplam süre ile yörünge dönemi arasındaki fark, 108 dakikanın fırlatma, yörüngeye girişi ve inişi de kapsamasından gelir. Gagarin kapsülden yaklaşık 7 km irtifada ayrıldı.

Uçuş büyük ölçüde otomatik kontrolle yapıldı; Gagarin'in elle kumanda imkânı kilitliydi. Uluslararası Havacılık Federasyonu (FAI) rekor kurallarına göre pilotun aracıyla birlikte inmesi gerekiyordu; Sovyetler, paraşütle ayrı indiğini 1971'e kadar açıklamadı. FAI sonunda kurallarını bu yeni uçuş türüne uyacak biçimde değiştirdi. Rekorlar ise üç başlıkta onaylandı: 108 dakikalık süre, 327 km irtifa ve yörüngeye taşınan 4.725 kg kütle.

Seçim ölçütleri dönemin teknolojisini yansıtır. Vostok programında kozmonotların 25-30 yaşında, en çok 1,75 m boyunda ve en çok 72 kg ağırlığında olması isteniyordu; Gagarin 1,57 m boyuyla kabine rahatça sığıyordu. Kamanin'in günlüğüne göre Gagarin ile yedeği Gherman Titov arasındaki seçim, tek günlük bir uçuş için "daha güçlü kişi" ihtiyacına dayandı. Kamanin'in günlükleri 17 Aralık 1960'ta başlar ve 1995-2001 arasında Rusça dört cilt olarak yayımlandı; Vostok 1 hazırlığına dair en önemli kaynaklardan sayılır. Kitabın bu günlüğü kullandığını değil, Kirkus'un "gizli günlük"ten söz ettiğini kaydediyoruz.

Uçuşun çağrı işareti "Kedr" (Sibirya çamı) idi; Gagarin'in kalkışta söylediği "Poyekhali!" ("Haydi gidelim!") ise Uzay Çağı'nın girişini simgeleyen cümle olarak anılır.

Kısa zaman çizelgesi

• 4 Ekim 1957: Sputnik 1, ilk yapay uydu.
• 7 Mart 1960: İlk kozmonot grubunun onayı (154 uygun pilot arasından 12 kişi).
• 12 Nisan 1961: Vostok 1, Gagarin'in tek turluk uçuşu.
• 5 Mayıs 1961: Alan Shepard'ın Amerikan ilk insanlı uçuşu; 15 dakika 28 saniye, 187,5 km irtifa.
• 25 Mayıs 1961: Kennedy'nin Ay hedefi açıklaması.
• 20 Temmuz 1969: Apollo 11 ile Ay'a ilk iniş.

Etkisi ve ödülleri

Kitabın bilinen bir ödülünü doğrulayamadık; bu yüzden yazmıyoruz. Etkisi eleştirmenlerin tepkisinde görülüyor (yukarıda anılan Kirkus ve The Sunday Times değerlendirmeleri). Ayrıca kitabın, senarist John Collee ile altı bölümlük bir televizyon dizisine uyarlanması için çalışıldığı duyurulmuş; yayın durumunu doğrulayamadığımızdan ayrıntı vermiyoruz.

Sitede bağlantılı içerik

Kitabın bildiğimiz bir film uyarlaması yok; ama aynı olayı sinemadan izlemek isteyenler için Gagarin: Uzaydaki İlk İnsan filmi var. Filmin gerçeğe ne kadar uyduğunu ayrı bir yazıda inceledik: Gagarin: Uzaydaki İlk İnsan ne kadar doğru? Kişi sayfalarında Yuri Gagarin ve programın baş tasarımcısı Sergey Korolyov yer alıyor. Sovyet uzay programını içeriden anlatan Rockets and People ile Ay yarışını Sovyet gözünden işleyen Challenge to Apollo tamamlayıcı okumalardır. Gagarin'in kendi anı kitabı için Doroga v kosmos, Korolyov'un yaşam öyküsü için Korolev (James Harford) yazılarımıza bakabilirsiniz.

Kimlere uygun, nereden başlanmalı?

Kitap, uzay tarihine ilgi duyan ama teknik ayrıntıdan çekinen okur için iyi bir giriş. Lise düzeyindeki meraklılar da rahatça okuyabilir. Daha derin bir teknik ve kurumsal tarih arayanlar, bunu bir başlangıç olarak okuyup yukarıda anılan Siddiqi ve Çertok kitaplarına geçebilir.

Anlatı tarzı kitaplar olayları sinematik kurar; hangi ayrıntının belgeye, hangisinin kurguya yakın olduğunu ayırmak için okurun uçuşun bilinen gerçeklerini (yukarıdaki sayılar gibi) aklında tutması yararlıdır. Kitabın Türkçe baskısı olup olmadığını doğrulayamadık; künyeye eklemedik. İngilizce baskı Kirkus'a göre 13 Nisan 2021'de yayımlandı. Kitap telif korumasındadır; ücretsiz okuma bağlantısı yoktur.

Kısaca

• İlk insanlı uzay uçuşunu Sovyet tarafından, gerilim ağırlıklı bir anlatıyla işleyen 2021 tarihli kitap.
• Yazarı, ödüllü İngiliz belgesel yönetmeni ve yazarı Stephen Walker.
• Vostok 1: 12 Nisan 1961, 108 dakika, tek yörünge turu, kapsülden 7 km irtifada ayrılış.
• Uçuşun siyasi sonuçlarını, Kennedy'nin 25 Mayıs 1961'deki Ay hedefine uzanan çizgiyi de ele alıyor.
• Telif korumalı; ücretsiz okuma yok, Türkçe baskı doğrulanamadı.