Korolev (James Harford): Sovyet uzay programının baş tasarımcısı, kitap rehberi

James Harford'un Korolev: How One Man Masterminded the Soviet Drive to Beat America to the Moon kitabı, Sovyet uzay programının adı onlarca yıl gizli tutulan baş tasarımcısı Sergey Korolyov'un yaşam öyküsüdür. John Wiley & Sons tarafından 1997'de yayımlandı. Kitap, başlığındaki iddiayı doğrudan taşır: Amerika'yı Ay yarışında geçmeye çalışan Sovyet hamlesinin arkasındaki asıl beyin tek bir adamdı. Bu yazıda kitabın konusunu, Korolyov'un gerçek hayat çizgisini ve kitabın bugün nasıl okunabileceğini topluyoruz.

Not: Kitapta ve Vikipedi'de yazım "Korolev" biçiminde geçer; Kongre Kütüphanesi çevriyazısı budur ve Harford de bunu kullanmıştır. Sitemizde kişi sayfası Sergey Korolyov adıyla bulunur; iki yazım aynı kişidir.

Kitap ne anlatıyor?

Kitap bir biyografidir: Korolyov'un yaşamını, Sovyet roket ve uzay programının kuruluşuyla iç içe anlatır. Harford'un eseri, Vikipedi'deki Korolyov maddesinde sıkça kaynak gösterilen temel biyografilerden biridir; bu da kitabın kaynak olarak ciddiye alındığını gösterir. Kitabın bölüm düzenini ya da cümlelerini aktarmıyoruz; aşağıda onun konusu olan yaşamın doğrulanmış ana çizgisi var.

Okur için asıl ilgi çekici nokta şu: Sputnik'i, Laika'yı, Gagarin'i ve Leonov'un uzay yürüyüşünü ortaya çıkaran adam, hayattayken kimliği gizli, yalnızca "Baş Tasarımcı" olarak bilinen biriydi. Adı, ölümünden sonra 16 Ocak 1966'da Pravda'da çıkan ölüm ilanıyla kamuoyuna açıklandı.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Bu bölüm, kitabın konusu olan yaşamın ana çizgisini kendi cümlelerimizle verir; Harford'un anlatım ayrıntılarını değil, doğrulanmış tarihsel özeti. Sergey Pavloviç Korolyov 12 Ocak 1907'de Jitomir'de (bugünkü Ukrayna) doğdu. Kiev Politeknik Enstitüsü'nde ve Bauman Moskova Devlet Teknik Üniversitesi'nde okudu; hocalarından biri uçak tasarımcısı Andrey Tupolev'di. 1929'da mezun olduktan sonra uçak tasarımında çalıştı, 1930'dan itibaren roketçiliğe yöneldi. 1931'de Tepkili Hareketi İnceleme Grubu'nun (GIRD) kurucuları arasında yer aldı ve 1933'te Sovyetler Birliği'nin ilk sıvı yakıtlı roketinin fırlatılmasına katkıda bulundu.

Stalin'in Büyük Tasfiyesi sırasında 27 Haziran 1938'de asılsız suçlamalarla tutuklandı; işkence gördü, Kolıma'daki zorunlu çalışma kamplarında altın madeninde çalıştırıldı. Yaklaşık altı yıl hapis ve kamp yaşamından sonra, Tupolev'in araya girmesiyle bilim insanları için ayrılmış bir cezaevine nakledildi; 1944'te serbest bırakıldı. Tümüyle aklanması 19 Nisan 1957'yi buldu.

1945'te albay rütbesiyle Almanya'ya gönderildi, Alman V-2 roket teknolojisini inceledi. Sovyetler'e dönünce art arda daha güçlü füzeler geliştirdi; sonunda dünyanın ilk gerçek kıtalararası balistik füzesi R-7 Semyorka 21 Ağustos 1957'de başarıyla denendi. Bu roket aynı zamanda uzay programının taşıyıcısı oldu: 4 Ekim 1957'de Sputnik 1, 3 Kasım 1957'de Laika'nın uçtuğu uydu, 12 Nisan 1961'de Vostok 1 ile Gagarin ve 18 Mart 1965'te Voskhod 2 ile Leonov'un ilk uzay yürüyüşü, onun yönettiği programın ürünleriydi.

Korolyov, 14 Ocak 1966'da, 59 yaşında bağırsak ameliyatı sırasında öldü. Cenazesi devlet töreniyle Kremlin Duvar Mezarlığı'na gömüldü. Tasarım bürosunun başına Vasiliy Mişin geçti; Vikipedi'ye göre Mişin, Korolyov'un siyasi nüfuzundan yoksundu. Sovyet Ay roketi N1 ardışık dört insansız denemede başarısız oldu ve program 1974'te iptal edildi; Sovyetler Ay'a insan indirme yarışını kaybetti. Kitabın başlığındaki "Amerika'yı geçme çabası" ile bu son arasındaki zıtlık, Korolyov'un hikâyesini trajik kılan yanlardan biridir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Yazar hakkında doğrulayabildiğimiz yalnızca künye bilgisi var: James Harford, kitabı 1997'de Wiley yayınevinden çıkardı (ISBN 0-471-14853-9). Yazarın kimliğine dair başka ayrıntı vermiyoruz; aynı adı taşıyan başka kişiler de olduğundan karıştırma riski var. Kitabın çıktığı 1997, Soğuk Savaş'ın bitişinden yaklaşık altı yıl sonradır; Korolyov'un gizli kimliği artık tarihe geçmiş, hayat öyküsü konuşulabilir bir konu olmuştu.

Kitaptaki bilim ve mühendislik

Korolyov'un yaşamı, roketçiliğin evrimini gösterir. Sıvı yakıtlı ilk roketlerden, V-2'nin incelenmesinden, R-7'ye uzanan çizgi, sonraki roket mimarilerinin kökenidir. R-7'nin ilk işlevi bir nükleer füze taşıyıcısı olmaktı; uzay taşıyıcısı olması bu askerî araçtan doğdu. Vostok kapsülünü taşıyan Vostok-K roketi de R-7'den uyarlanmıştı. Korolyov'un yönettiği Vostok programı kozmonotlar için ölçüler koydu: 25-30 yaş, en çok 1,75 m boy, en çok 72 kg ağırlık.

Vostok 1'in hazırlığında Korolyov'un kaygısı belirgindi: Vikipedi'ye göre programın o güne dek yaptığı fırlatma denemelerinin yaklaşık yarısı başarısızdı. Uçuş otomatik kontrolle yapıldı, Gagarin'in kumandaları kilitliydi; ilk uçuşta insanın uzayda ne yapabileceği bilinmediği için bu temkinli bir tercihti. Gagarin 108 dakikada Dünya'yı bir kez dolaştı, yörünge dönemi 89,1 dakikaydı.

Astronomi bağı, Korolyov'un adının Ay ve Mars'ta çeşitli oluşumlara verilmiş olmasıdır; ayrıntısını burada vermiyoruz.

Kısa zaman çizelgesi

• 1907: Jitomir'de doğum. 1931: GIRD'in kuruluşu. 1933: ilk sıvı yakıtlı Sovyet roketi.
• 27 Haziran 1938: Tutuklanma. 1944: Serbest bırakılma. 1957'de tam aklanma.
• 21 Ağustos 1957: R-7 denemesi. 4 Ekim 1957: Sputnik 1. 3 Kasım 1957: Laika.
• 12 Nisan 1961: Vostok 1. 18 Mart 1965: Voskhod 2 ve ilk uzay yürüyüşü.
• 14 Ocak 1966: ölüm; 16 Ocak 1966: Pravda'da adının açıklanması.

Korolyov'un adı neden gizliydi?

Korolyov, güvenlik gerekçesiyle hayattayken yalnızca "Roket-Uzay Sistemlerinin Baş Tasarımcısı" olarak anıldı; gerçek adı kamuoyuna ancak ölümünden sonra, Pravda'daki ölüm ilanıyla duyuruldu. Bu gizlilik, Sovyet uzay başarılarının dünyada Sovyet devletine ve kozmonotlara yazılmasına, mühendisin ise perdenin arkasında kalmasına yol açtı. Bu yüzden Sovyet uzay tarihini okurken yalnızca ön plandaki kahramanlara değil, görünmeyen mühendislik ve yönetim zincirine de bakmak gerekir. Gagarin'in ünü ile Korolyov'un adsızlığı arasındaki zıtlık, iki kitabın (Gagarin'in anıları ile bu biyografinin) birlikte okunmasını ilginç kılar.

Sovyet programının yapısı da Amerikan programından farklıydı: NASA merkezî bir kurumken Sovyet tarafında birbirine rakip tasarım büroları çalışıyordu. Bu durum, rekabet yoluyla rekorlar ürettiği gibi verimsizlik de yarattı. Korolyov'un ölümünden sonra büronun başına geçen Mişin'in Korolyov kadar siyasi nüfuzu yoktu; N1'in dört denemesinin başarısızlığında bu etkenin payının ne olduğu ise ayrı bir tartışma konusudur ve burada bir neden-sonuç ilişkisi kurmuyoruz.

Etkisi ve ödülleri

Kitabın bilinen bir edebî ödülünü doğrulayamadık. Etkisi, Korolyov'u Batı'daki okura tanıtan temel biyografilerden biri olmasında yatıyor. Korolyov'un kendisi Lenin Nişanı ve Lenin Ödülü aldı, Sosyalist Emek Kahramanı unvanını taşıdı; 1969 ve 1986'da anısına posta pulları basıldı ve Uluslararası Uzay Onur Listesi'ne alındı. Kültürel hayatta ise 2011'de Royal Shakespeare Company'nin Little Eagles oyununda yer aldı.

Uyarlama ve ilgili içerikler

Kitabın bildiğimiz bir film veya dizi uyarlaması yok. Aynı tarihsel dönemi sinemadan anlatan iki film var: Gagarin'in uçuşunu konu alan Gagarin: Uzaydaki İlk İnsan ve Leonov'un 1965'teki uzay yürüyüşünü anlatan Spacewalker (Vremya Pervykh). Gagarin için Yuri Gagarin sayfasına bakabilirsiniz. Tamamlayıcı kitaplar: Sovyet programını içeriden anlatan Rockets and People, Sovyet Ay yarışını inceleyen Challenge to Apollo ve Vostok 1'i anlatan Beyond (Stephen Walker).

Kimlere uygun, nereden başlanmalı?

Kitap, uzay tarihine ilgi duyanlar için ayrıntılı bir biyografi. Roket mühendisliğine özel bilgi şart değil; ama Soğuk Savaş bağlamına aşina olmak keyfi artırır. Önce Sputnik ve Vostok 1 hikâyesini kısaca okuyup bu kitaba geçmek iyi bir yol. Korolyov'un adının neden yıllarca saklandığını ve bu gizliliğin Sovyet uzay başarılarının dünyaya nasıl sunulduğunu nasıl etkilediğini merak edenler için kitap, bu konuda tek bir kişinin gözünden okunabilecek bir pencere sunar; yine de bu yazıdaki olgu ve tarihler Harford'un metninden değil, bağımsız kaynaklardan doğrulanmıştır ve kitapla karşılaştırılmaları okura kalmıştır. Daha kısa bir giriş isteyenler bu yazıdaki zaman çizelgesiyle başlayabilir.

Kitabın farklı baskıları 392 ve 432 sayfa olarak kayıtlıdır; bu yüzden sayfa sayısı vermiyoruz. Türkçe baskısını doğrulayamadık; künyede boş bıraktık. Kitap telif korumasındadır; ücretsiz okuma bağlantısı yoktur.

Kısaca

• Sovyet uzay programının gizli baş tasarımcısının 1997 tarihli biyografisi; yayımcısı Wiley.
• Korolyov: 1907'de doğdu, 1938'de tutuklandı, Kolıma'da kamp yaşadı, 1957'de aklandı.
• R-7, Sputnik, Vostok 1 ve Voskhod 2'nin arkasındaki isimdi.
• 14 Ocak 1966'da öldü; adı ancak ölümünden sonra açıklandı.