Starman (Jamie Doran): Gagarin'in hayatı, Vostok 1 ve okuma rehberi

Starman: The Truth Behind the Legend of Yuri Gagarin, uzaya çıkan ilk insanın hayatını, şöhretini ve ölümünü anlatan bir biyografidir. Kitabı belgeselci Jamie Doran ile bilim yazarı Piers Bizony birlikte yazdı; ilk baskısı 1998'de Bloomsbury tarafından, 248 sayfa olarak yayımlandı. Alt başlığı "Yuri Gagarin Efsanesinin Ardındaki Gerçek" gibi çevrilebilir. Bu yazı hazırlanırken Türkçe baskısı doğrulanamadı, bu yüzden kitap İngilizce adıyla anılıyor.

Kitabın çıkış noktası, 12 Nisan 1961'deki 108 dakikalık uçuşun bütün dünyaya bildirilen sade hikâyesinin ardındaki insanı aramak. Kapak tanıtımına göre kitap, Gagarin'in köylü çocuğundan uluslararası bir simgeye uzanan yolunu, şöhretin baskısı altında yıpranışını ve Sovyetler Birliği'ne duyduğu son hayal kırıklığını anlatıyor. Bunun yanında Sovyet uzay programının perde arkasına bakıyor ve ilk büyük uzay gösterisinin yıkıma ne kadar yaklaştığını göstermeyi vaat ediyor.

"Efsanenin ardındaki gerçek" iddiası, kitabın yazıldığı 1998'deki bilgi düzeyiyle sınırlıdır: tanıtım metni, Gagarin'in ölümüne ilişkin KGB raporunun hâlâ gizli olduğunu söylüyor. Bu sınır aşağıda bilimsel ve tarihsel karşılaştırmada ele alınıyor.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Kitap bir yaşam öyküsüdür ve Gagarin'in hayat çizgisi şöyle özetlenebilir. Gagarin 9 Mart 1934'te Klushino köyünde, devlet çiftliğinde çalışan bir marangoz ile bir süt çiftçisinin çocuğu olarak doğdu. Saratov'da sanayi okuluna gitti, yerel bir uçuş kulübünde pilotluğa başladı ve 1955'te Orenburg'daki hava kuvvetleri pilot okuluna girdi. 1957'de teğmen olarak göreve başladı ve Norveç sınırına yakın Luostari hava üssüne atandı. Böylece sıradan bir köylü çocuğu, sistemin tanıdığı bir hava kuvvetleri pilotuna dönüştü.

7 Mart 1960'ta ilk on iki kozmonot arasına seçildi. 8 Nisan 1961'de Vostok 1'in birincil pilotu olarak, Gherman Titov'un önüne geçirilerek belirlendi; dört gün sonra tek yörünge turunu atan uçuşu yaptı ve bir gecede dünyanın en tanınmış insanlarından biri oldu. Kapak tanıtımı, bu uçuşun Sovyet uzay programının yıkıma ne kadar yaklaştığını da gösterdiğini söylüyor.

Anlatının ağırlık noktası bundan sonrasıdır: dünya turları, törenler, resmî görevler ve şöhretin getirdiği baskı. Tanıtım metni bu sürecin Gagarin'de çözülmeye ve Sovyet düzenine karşı bir hayal kırıklığına yol açtığını söylüyor. Bu arada o, kozmonot eğitim merkezinde yönetici oldu, savaş pilotluğu yeterliliğini yeniledi ve Soyuz 1'de Vladimir Komarov'un yedeği olarak görevlendirildi.

Son bölüm 27 Mart 1968'e gelir. Gagarin, 34 yaşında, bir eğitim uçuşunda MiG-15UTI ile düştü ve eğitmeni Vladimir Seryogin'le birlikte öldü. Kitabın tanıtımına göre ölüm halk tarafından yasla karşılanırken Sovyet yönetiminde gizlice bir rahatlama yarattı. Yazarlar soruşturmayı da ele alır: aktarıldığına göre KGB, Hava Kuvvetleri ve resmî komisyon üyelerinin yalnız yanında değil, onlara karşı da çalışıyordu. Kitap böylece uçuşun parlak hikâyesini, ölümün gölgeli ve tartışmalı hikâyesiyle yan yana koyar.

Özetle kitap, "efsane" ile "insan" arasındaki mesafeyi bir kişinin hayatı üzerinden ölçmeye çalışır. Uçuş kitabın tek konusu değil, bir dönüm noktasıdır; öncesi ve sonrası hikâyenin esas bölümünü oluşturur.

Yazarlar ve yazıldığı dönem

Jamie Doran, Glasgow doğumlu bağımsız bir belgeselci ve eski BBC yapımcısıdır. Sonraki yıllarda Emmy ve Peabody ödüllü savaş ve insan hakları belgeselleriyle tanındı. 1998'de BBC için Gagarin'in hayatını anlatan 60 dakikalık bir belgesel yönetti; kitap bu çalışmaya eşlik eden kitaptır. Piers Bizony ise uzay keşfi, NASA tarihi ve film efektleri üzerine 1990'lardan 2010'lara uzanan kitapları olan bir bilim yazarıdır.

Kitap, Gagarin'in ölümüne ilişkin KGB raporunun hâlâ gizli olduğu bir dönemde yazıldı; "gerçek" iddiası bu sınırın içinde okunmalı. Kitap, ABD'de Walker & Company tarafından 2011'de, yani uçuşun 50. yılında yeniden yayımlandı.

Kitaptaki bilim ve gerçek bilimle karşılaştırma

Kitap bir bilim kitabı değil, biyografi; ama Gagarin'in uçuşu uzay mühendisliğinin somut verilerine dayanıyor. Vostok 1, 12 Nisan 1961'de 06.07 UTC'de Baykonur Uzay Üssü'nden Vostok-K roketiyle fırlatıldı. Vostok-3KA kapsülünün fırlatma kütlesi 4.725 kilogram, iniş kütlesi 2.400 kilogramdı. Yörünge Dünya'ya en yakın noktada 181, en uzak noktada 327 kilometreydi; bir tur 89,1 dakika sürdü. "108 dakika" ise fırlatmadan inişe kadar geçen toplam süredir; yani bu süre tek yörünge turundan uzundur.

Uçuşu ölçek olarak görmek için Sputnik 1'le karşılaştırmak yeterli: Sputnik 83,6 kilogramlık, 58 santimetrelik bir küreydi ve yörüngesinin en uzak noktası 939 kilometreydi; Vostok 1 ise 4.725 kilogramlık, içinde bir insan taşıyan bir araçtı ve 327 kilometreye çıktı. Bu iki uçuş arasında yalnız 3,5 yıla yakın bir süre var: 4 Ekim 1957'den 12 Nisan 1961'e. Gagarin'in fırlatma anında söylediği "Poyekhali!" ("Haydi gidelim!") sözü, bu hızlı sıçramanın simgesi olarak kaldı.

Uçuşun en çok merak edilen ayrıntılarından biri kontrol meselesidir. Araç otomatik sistemlerle ve yer kontrolüyle yönetildi; pilotun elle kumanda araçları kilitliydi, acil durumda açılması için "1-2-5" kodunu içeren bir zarf bırakılmıştı. Gagarin uçuş boyunca "Kedr" (Sibirya çamı) çağrı adını kullandı. Gagarin yaklaşık 7 kilometre yükseklikte kapsülden fırlatıldı ve ayrı bir paraşütle indi; kapsül de ayrıca paraşütle indi. İniş yeri, Saratov bölgesinde Engels'in yaklaşık 26 kilometre güneybatısıydı. Uluslararası Havacılık Federasyonu (FAI) üç rekoru onayladı: yörüngede kalış süresi (108 dakika), ulaşılan yörünge yüksekliği (327 km) ve kaldırılan kütle (4.725 kg).

Uçuşu yöneten ekibin başında, kamuoyunda yalnız "Baş Konstrüktör" diye anılan Sergey Korolyov vardı; Sovyet programını içeriden anlamak için Rockets and People kitabı iyi bir tamamlayıcıdır.

Uçuştan hemen sonra gelen onurlar hızlıydı: 14 Nisan 1961'de Sovyetler Birliği Kahramanı unvanı ve Lenin Nişanı, 15 Nisan'da Sovyet Bilimler Akademisi'nin Tsiolkovski Altın Madalyası. Ardından Polonya, Brezilya, Küba, Kanada, Birleşik Krallık ve Mısır gibi ülkelerin bulunduğu bir dünya turu geldi. Soyuz 1 kazasından sonra uzay uçuşlarından kalıcı olarak uzaklaştırıldı; 17 Şubat 1968'de Zhukovsky Akademisi'nde uçak mühendisliği tezini savundu.

Ölümün nedeni bugün de tartışmalı. Öne sürülen açıklamalar arasında kuş çarpması, oksijen yetersizliği ve başka bir uçakla çarpışma ya da kaçınma manevrası var. Sonradan açıklanan bir KGB raporuna göre hava trafik kontrolörü Gagarin'e eski hava durumu bilgisi vermişti, uçağın dış yakıt tankları gerektiği halde yerinde kalmıştı ve uçak, kuş çarpması ya da kaçınma manevrası yüzünden spine girdi; ekip, hatalı yükseklik değerlendirmesi nedeniyle toparlayamadı. Bu belge kitabın yazıldığı sırada gizliydi; kitabın "gizli kaldı" vurgusunu bugünün bilgisiyle birlikte okumak gerekir. Soruşturma tartışmaları hâlâ tam olarak kapanmış değil.

Etkisi ve karşılığı

Kitabın aldığı bir ödül ya da kayda değer bir eleştirel değerlendirme bu çalışmada doğrulanamadı, bu yüzden ödül bilgisi verilmiyor. Kitap, Gagarin'in ölümüne ilişkin tartışmalarda anılan kaynaklardan biridir: yukarıda aktarılan KGB değerlendirmesi, Gagarin'in ansiklopedik biyografisinde bu kitaba atıfla geçiyor.

Kitabın ayırt edici yanı, tek bir uçuşla anılan bir insanın uçuştan sonraki yedi yılına, yani 1968'deki ölümüne kadar geçen döneme ağırlık vermesidir.

Gagarin'in tarihteki yeri kitaptan bağımsız olarak tartışmasız. Onu daha yakından tanımak için sitedeki Yuri Gagarin sayfasına bakabilirsiniz.

Uyarlamaları

Kitap, Jamie Doran'ın 1998'de BBC için yönettiği 60 dakikalık Gagarin belgeselinin yazılı eşlikçisidir. Gagarin'in uçuşunu sinemadan izlemek isteyenler Gagarin: Uzaydaki İlk İnsan filmine bakabilir; ancak o film bu kitabın uyarlaması olarak bilinmiyor, ayrı bir yapım. Filmin gerçeğe ne kadar uyduğunu Gagarin: Uzaydaki İlk İnsan ne kadar doğru? yazımızda ayrıntılı inceledik.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, Gagarin'i yalnız "ilk insan" olarak değil bir insan olarak tanımak isteyen lise ve üniversite düzeyindeki okurlara uygun. Teknik ön bilgi gerekmez. İngilizce okuyabilenler baştan başlamalı; çünkü kitabın değeri, Gagarin'in uçuş öncesi hayatıyla uçuş sonrası yıpranışının birlikte görülmesinde. Yalnız ölümün gizemiyle ilgilenenler son bölümlere atlayabilir, ama bu bölümleri sonradan açıklanan belgelerle birlikte okumaları daha doğru olur.

Sovyet uzay programının büyük resmi için sitedeki Challenge to Apollo (Sovyetlerin Ay yarışı) ve Rockets and People (içeriden anılar) kitapları iyi eşlikçilerdir.