Güneş'e en çok yaklaşan cisim hangisi? Parker'ın rekoru doğanın gölgesinde kalıyor

NASA'nın Parker Solar Probe aracı, 24 Aralık 2024'te Güneş yüzeyinin 6,1 milyon kilometre üzerinden saatte 692 bin kilometre hızla geçerek iki rekoru birden kırdı: bir yıldıza en çok yaklaşan ve en yüksek hıza ulaşan insan yapımı cisim oldu. Ancak "Güneş'e en çok yaklaşan cisim" sorusunun yanıtı bu değil. Güneş'e sürtünürcesine geçen kuyrukluyıldızlar, Parker'dan onlarca kat daha yakına sokuluyor. Yanıt, mesafenin nereden ölçüldüğüne, cismin geri dönüp dönmediğine ve kimin kaydettiğine göre değişiyor.

Güneş katı bir yüzeye sahip değil. Yüzey diye andığımız fotosfer, ışığın gazın içinden kaçıp uzaya ulaşabildiği katman. Uluslararası Astronomi Birliği'nin kullandığı değere göre Güneş'in yarıçapı 695.700 kilometre.

Uzay ajanslarının duyuruları mesafeleri genellikle bu yüzeyden verir. Gökcismi katalogları ise, örneğin NASA Jet İtki Laboratuvarı'nın Küçük Cisim Veri Tabanı, en yakın noktayı yani perihelyonu Güneş'in merkezinden ölçer. Aynı geçiş için iki kaynak arasında bir Güneş yarıçapı kadar fark çıkabilir. Parker'ın görev tasarımındaki son perihelyon değeri 9,86 Güneş yarıçapı; bu merkezden ölçülmüş bir sayı ve yüzeyin üzerinde kalan payı, yani 8,86 yarıçapı, NASA'nın açıkladığı 6,1 milyon kilometreye denk geliyor.

Koronanın içinde bir araç

Parker 2018'de fırlatıldı ve Venüs'ün yanından yaptığı yedi geçişle yörüngesini adım adım küçülttü. Aralık 2021'de Güneş'in dış atmosferi olan koronanın içinden geçen ilk araç olduğu duyuruldu. Korona milyonlarca dereceye ulaşır ama son derece seyrektir; az sayıdaki çok hızlı parçacık bir cisme sıcaklığının düşündürdüğünden çok daha az enerji aktarabilir. Bu yüzden 11,43 santimetre kalınlığındaki karbon kompozit ısı kalkanı, yüzeyinde yaklaşık bin derece ile bu ortamda görev yapabiliyor.

2024 geçişi sırasında araç Dünya ile iletişim kuramıyordu; tamamen kendi başına çalıştı. Johns Hopkins Uygulamalı Fizik Laboratuvarı'ndaki ekip, aracın sağ salim çıktığını 26 Aralık gecesi gelen bir işaret sinyaliyle öğrendi.

Güneş'i sıyıran kuyrukluyıldızlar

Doğanın rekortmenleri Kreutz grubu olarak bilinen bir kuyrukluyıldız ailesinden çıkıyor. Bu ailenin üyelerinin, yüzyıllar önce parçalanmış tek bir büyük kuyrukluyıldızın kalıntıları olduğu düşünülüyor; yörüngeleri onları Güneş'in hemen üzerinden geçiriyor ve çoğu bu geçişte buharlaşıp yok oluyor.

Grubun en tanınmış üyesi C/2011 W3, yani Lovejoy Kuyrukluyıldızı. 16 Aralık 2011'de Güneş'in yüzeyine yaklaşık 140 bin kilometre mesafeden geçti ve uzay çağında perihelyonu atlatarak yoluna devam eden ilk Kreutz üyesi oldu. Bu mesafe, Parker'ın rekorundan kabaca 44 kat daha yakın. Üstelik Lovejoy bunu bir ısı kalkanıyla değil, yüzeyinden sürekli madde kaybederek başardı.

Bu geçiş bilimsel açıdan da değerliydi. Solar Dynamics Observatory ve Hinode uydularının verilerinde, kuyrukluyıldızdan kopan maddenin korona plazmasına girer girmez iyonlaştığı gözlendi. Kuyrukluyıldız, koronanın manyetik yapısını ve yoğunluğunu ölçmek için içine sokulmuş doğal bir sonda gibi davrandı. Kasım 2013'te ise büyük beklentiyle izlenen ISON Kuyrukluyıldızı, yüzeyin yaklaşık 1,2 milyon kilometre yakınından geçerken dağıldı.

Güneş'e yakın geçen kuyrukluyıldızların çoğu, NASA ile Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) ortak uydusu SOHO'nun koronagraf görüntülerinde bulunuyor. Bu görüntüleri tarayan gönüllülerin oluşturduğu Sungrazer Project, Mart 2024'te SOHO'nun 5.000'inci kuyrukluyıldızını kaydetti. Keşfi, Prag'da doktora öğrencisi olan ve 2009'dan bu yana 200'den fazla kuyrukluyıldız bulan Hanjie Tan yaptı. SOHO'dan önce kayıtlarda yalnızca birkaç düzine Güneş'i sıyıran kuyrukluyıldız vardı.

Kalıcı komşular: Güneş'e yakın asteroitler

Kuyrukluyıldızlar Güneş'in yanına uğrayıp geçiyor; bazı asteroitler ise düzenli olarak oraya dönüyor. Carnegie Bilim Kurumu'ndan Scott Sheppard'ın 2021'de Şili'deki Blanco teleskobunun Dark Energy Camera'sıyla bulduğu 2021 PH27, yaklaşık 1 kilometre çapında ve Güneş'in çevresini 113 günde dolanıyor; bu, bilinen asteroitler arasındaki en kısa yörünge dönemi. Perihelyonu Güneş merkezinden yaklaşık 19,9 milyon kilometre; en yakın noktada yüzeyi yaklaşık 480 dereceye ulaşıyor, bu da kurşunu eritmeye yetecek bir sıcaklık.

Aşağıdaki karşılaştırmada yüzeyden uzaklıklar yaklaşık değerlerdir:

• Lovejoy Kuyrukluyıldızı (2011): yaklaşık 140 bin km
• ISON Kuyrukluyıldızı (2013): yaklaşık 1,2 milyon km
• Parker Solar Probe (2024): yaklaşık 6,1 milyon km
• 2021 PH27 asteroidi: yaklaşık 19,2 milyon km, her 113 günde bir
• 3200 Phaethon asteroidi: yaklaşık 20 milyon km

Rekoru tekrarlayan bir araç

Parker, rekor geçişinden sonra da aynı mesafeye yaklaşmayı sürdürdü. NASA'nın görev kayıtlarına göre araç 26'ncı yakın geçişini 13 Aralık 2025'te yüzeyin 6,2 milyon kilometre üzerinden yaptı ve sistemleri normal çalışıyor. Görevin 2026 sonrasında nasıl devam edeceği NASA'nın değerlendirmesinde.

Daha yakına gitmek, ısı kalkanından çok yörünge mekaniğine bağlı. Güneş'e yaklaşan bir cisim saatte yüz binlerce kilometre hıza ulaşır ve yörüngesini daha da küçültmek için çok büyük bir hız değişimi gerekir. Doğanın kuyrukluyıldızları ise bu sınırı tanımıyor; ama çoğu o yolculuktan geri dönmüyor. İnsan yapımı bir aracın asıl başarısı da belki burada: Güneş'in koronasına girip ölçüm yapmak ve sonra yeniden çıkıp aynı yolculuğu tekrar tekrar yapabilmek.