Roman Teleskobu'ndan yakıt sürprizi: Hassas manevra görev ömrünü 22 yıla taşıyabilir

NASA'nın yeni nesil gözlemevi Nancy Grace Roman Uzay Teleskobu, yolculuğunun daha ilk günlerinde mühendisleri sevindiren bir sonuç verdi. 30 Ağustos 2026'da Florida'daki Kennedy Uzay Merkezi'nin 39A rampasından bir Falcon Heavy roketiyle fırlatılan teleskop, ertesi gün gerçekleştirdiği ilk rota düzeltme manevrasında planlanandan çok daha az yakıt harcadı. NASA'nın 14 Eylül'deki açıklamasına göre teleskobun deposunda en az 22 yıllık bilimsel çalışmaya yetecek yakıt bulunuyor. Bu, tasarımdaki 10 yıllık hedefin iki katından fazlası.

Üç dakikalık ateşleme, büyük tasarruf

Roman, roketten ayrıldıktan kısa süre sonra güneş panellerini açtı ve yer istasyonlarıyla bağlantı kurdu. 31 Ağustos'ta yaklaşık üç dakika süren bir rota düzeltme ateşlemesi yaptı. Fırlatma sonrası ilk düzeltme, roketin bıraktığı yörüngedeki küçük sapmaları gidermek için yapılıyor ve genellikle görevin en büyük yakıt kalemlerinden birini oluşturuyor. NASA'nın aktardığına göre bu manevra için yaklaşık 200 kilogram yakıt ayrılmıştı; teleskop ise işi yaklaşık 18 kilogramla tamamladı. Bu tür tasarruflar büyük ölçüde roketin aracı hedef rotaya ne kadar isabetli bıraktığına bağlı: Düzeltilmesi gereken sapma küçük kaldıkça harcanan yakıt da azalıyor. Planlamacılar ise en kötü senaryoya göre pay ayırdığı için, sorunsuz bir fırlatma bu payın büyük bölümünü depoda bırakıyor.

NASA Goddard Uzay Uçuş Merkezi yetkilileri, bu tasarrufun tek başına teleskoba birkaç yıllık ek çalışma süresi kazandırdığını belirtiyor. Teleskobun fırlatma kütlesinin, tasarım sürecinde kullanılan planlama değerinin altında kalması da yakıt hesabını olumlu etkiledi. Daha hafif bir uzay aracı, aynı hız değişikliği için daha az itki ve dolayısıyla daha az yakıt gerektiriyor. Teleskobun yakıtı, küçük iticilerde kullanılan hidrazin.

Uzay teleskoplarında ömrü yakıt belirler

Roman, birincil görevi beş yıl, olası uzatmalarla birlikte toplam on yıllık çalışma süresi öngörülerek tasarlandı. Ancak uzay teleskoplarının ömrünü çoğu zaman cihazların dayanıklılığından çok yakıt belirliyor. Benzer bir hikâye James Webb Uzay Teleskobu'nda da yaşanmıştı: Webb'in 2021'deki son derece isabetli fırlatması ve rota düzeltmeleri, teleskobun 10 yıllık hedefin çok ötesinde, 20 yıla yakın çalışabilecek kadar yakıt tasarrufu yapmasını sağlamıştı.

Roman da Webb gibi Güneş-Dünya sisteminin L2 Lagrange noktası çevresinde, Dünya'dan yaklaşık 1,5 milyon kilometre uzaktaki bir hale yörüngesinde çalışacak. Bu bölge kararlı bir ısı ortamı ve kesintisiz gözlem imkânı sunuyor, ancak yörünge tam anlamıyla dengeli değil. Teleskop konumunu korumak için düzenli aralıklarla küçük "istasyon tutma" ateşlemeleri yapmak zorunda. Bu yüzden ilk aşamada tasarruf edilen her kilogram yakıt, ilerideki yıllarda doğrudan ek çalışma süresine dönüşüyor.

Devreye alma süreci sürüyor

Roman şu anda yaklaşık 90 gün sürecek devreye alma evresinde. 1 Eylül'de teleskobun anteni ve güneşliği açıldı, koronagraf cihazı çalıştırıldı. 15 Eylül'de ana bilim cihazı Geniş Alan Aleti (WFI) devreye alındı ve ilk "ışık" testi yapıldı. Henüz odaklanmamış bu ilk görüntüde yıldızlar, beklendiği gibi binlerce piksele yayılmış halka benzeri lekeler olarak görünüyordu. 25 Eylül'de NASA, Avrupa ve Japon yer istasyonları da dahil olmak üzere tüm yer istasyonlarının teleskoptan veri aldığını, 30 Eylül'de ise yönlendirme sisteminin başarıyla sınandığını ve koronagrafın ilk gözlemini yaptığını duyurdu.

Teleskobun fırlatmadan yaklaşık 100 gün sonra, yani aralık başında L2 çevresindeki hedef yörüngesine ulaşması bekleniyor. NASA, ilk bilimsel görüntülerin 2027'nin başında yayımlanmasını planlıyor.

Roman neyi arayacak?

Adını NASA'nın ilk astronomi şefi ve "Hubble'ın annesi" olarak anılan Nancy Grace Roman'dan alan teleskop, 2,4 metrelik ana aynasıyla Hubble ile aynı boyutta, ancak Hubble'dan yaklaşık 100 kat daha geniş bir görüş alanına sahip. Bu sayede gökyüzünün geniş bölgelerini kısa sürede tarayabilecek. Görevin ana hedeflerinden biri, karanlık enerjinin evrenin genişlemesini nasıl etkilediğini milyonlarca galaksinin dağılımı ve uzak süpernovalar üzerinden ölçmek.

İkinci büyük hedef ötegezegenler. Roman, Samanyolu'nun merkezine doğru yoğun yıldız alanlarını izleyerek kütleçekimsel mikromercekleme yöntemiyle binlerce gezegen bulmayı amaçlıyor. Bu yöntem, Dünya benzeri uzaklıklarda dolanan ve diğer tekniklerle yakalanması zor gezegenleri de ortaya çıkarabiliyor. Koronagraf cihazı ise yıldız ışığını bastırarak yakın yıldızların çevresindeki dev gezegenleri doğrudan görüntülemeyi deneyecek. Yakıt tasarrufunun anlamı da burada yatıyor: Daha uzun bir görev, daha fazla gözlem süresi ve daha kapsamlı bir gökyüzü haritası demek.